പ്രതികരണവും പ്രതിഫലനവും ഉപനിഷദ് പശ്ചാത്തലത്തില്‍

മൃഗങ്ങളും മനുഷ്യരും തമ്മിലുള്ള ഏറ്റവും പ്രധാനപ്പെട്ട വ്യത്യാസം എന്താണ്? വിശപ്പ്, ഭയം, ഉറക്കം, ആഹാരം തേടല്‍, അപകടസാധ്യതകളില്‍ നിന്നു പെട്ടെന്നുള്ള പിന്മാറ്റം (Reflex action) തുടങ്ങിയവയെല്ലാം എല്ലാ ജീവികള്‍ക്കും ഒരുപോലെയാണ്. എന്നാല്‍, ഒരു ബാഹ്യ പ്രേരണയോട് യാന്ത്രികമായി പ്രതികരിക്കുന്ന കേവലമൊരു യന്ത്രജീവി (Mechanical Entity) അല്ല മനുഷ്യന്‍. ചോദനകള്‍ക്കും (Stimulus) പ്രതികരണങ്ങള്‍ക്കും (Response) ഇടയില്‍ ‘ചിന്ത’ എന്ന വിവേചനാധികാരം ഉപയോഗിക്കാനുള്ള കഴിവാണ് നമ്മെ മൃഗങ്ങളില്‍ നിന്നും വ്യത്യസ്തമാക്കുന്നത്; മനുഷ്യരാക്കുന്നത്.

മനുഷ്യന്‍ പലപ്പോഴും കേവലമായ വികാരങ്ങള്‍ക്കും, ആഗ്രഹങ്ങള്‍ക്കും, പെട്ടെന്നുള്ള ദേഷ്യത്തിനും അടിമപ്പെട്ട് ഒരു ‘റിഫ്‌ലക്‌സ് ആക്ഷന്‍’ പോലെ ജീവിക്കാറുണ്ട്. ഈ പ്രതികരണ സ്വഭാവം (reflex action) ആണ് പലപ്പോഴും മനുഷ്യര്‍ തമ്മിലുള്ള ഒട്ടുമിക്ക പ്രശ്‌നങ്ങള്‍ക്കും കാരണം. എന്നാല്‍ ഈ യാന്ത്രികതയെ മറികടന്ന്, ആത്മബോധത്തോടെ ജീവിക്കാനാണ് ഭാരതീയ തത്ത്വചിന്തയും ഉപനിഷത്തുകളും നമ്മെ പഠിപ്പിക്കുന്നത്.

ഉപനിഷദ്ദര്‍ശനങ്ങള്‍ പറയുന്നത്

ഉപനിഷത്തുകള്‍ മനുഷ്യ മനസ്സിനെയും ആത്മാവിനെയും വിശദീകരിക്കുന്നത് കേവലം ബാഹ്യലോകത്തോടുള്ള പ്രതികരണം ആയല്ല, മറിച്ച് ‘വിവേകത്തിലൂടെയുള്ള ഉയര്‍ന്ന സ്വയം തിരിച്ചറിവ്’ ആയാണ്.

1. ശ്രേയസ്സും പ്രേയസ്സും: (ആഗ്രഹങ്ങളെ മറികടക്കല്‍)
കഠോപനിഷത്തില്‍ (1.2.2) നചികേതസ്സും യമധര്‍മ്മനും തമ്മിലുള്ള സംവാദത്തില്‍ മനുഷ്യന്റെ തെരഞ്ഞെടുപ്പുകളെ കുറിച്ച് വ്യക്തമായി പറയുന്നുണ്ട്:
‘ശ്രേയശ്ച പ്രേയശ്ച മനുഷ്യമേത-
സ്തൗ സംപരീത്യ വിവിനക്തി ധീരഃ…’
(അര്‍ത്ഥം: ശ്രേയസ്സും (ശാശ്വതമായ നന്മ) പ്രേയസ്സും (തല്‍ക്കാല സുഖം/പ്രേരണ) മനുഷ്യനെ സമീപിക്കുന്നു. വിവേകമുള്ള മനുഷ്യന്‍ അവയെ വേര്‍തിരിച്ചറിഞ്ഞ് ശ്രേയസ്സിനെ തെരഞ്ഞെടുക്കുന്നു. എന്നാല്‍ മന്ദബുദ്ധിയായ മനുഷ്യന്‍ തല്‍ക്കാല സുഖത്തിനും ബാഹ്യമായ ചോദനകള്‍ക്കും
പുറകെ പോകുന്നു.)

ഒരു പ്രേരണയുണ്ടാകുമ്പോള്‍ ഉടന്‍ തന്നെ അതിലേക്ക് ചാടിവീഴുന്നത് ‘പ്രേയസ്സ്’ ആണ് അത് കേവലം റിഫ്‌ലക്‌സ് ആക്ഷനാണ്. എന്നാല്‍ അതിനെ ആഴത്തില്‍ ചിന്തിച്ച് നന്മയേത് എന്ന് തിരിച്ചറിഞ്ഞു തെരഞ്ഞെടുക്കുന്നതാണ് ‘ശ്രേയസ്സ്’.

2. രഥകല്പന: (ഇന്ദ്രിയങ്ങളെ നിയന്ത്രിക്കുന്ന ബുദ്ധി)
മനുഷ്യശരീരത്തെയും മനസ്സിനെയും ഒരു രഥത്തോട് ഉപമിക്കുന്ന മനോഹരമായ ഒരു കാവ്യചിന്ത കഠോപനിഷത്തില്‍ (1.3.34) കാണാം:

‘ആത്മാനം രഥിനം വിദ്ധി ശരീരം രഥമേവ തു
ബുദ്ധിം തു സാരഥിം വിദ്ധി മനഃ പ്രഗ്രഹമേവ ച’
(അര്‍ത്ഥം: ശരീരം രഥമാണ്, ആത്മാവ് രഥികന്‍ അഥവാ യാത്രക്കാരന്‍ ആണ്. ബുദ്ധിയാണ് സാരഥി, മനസ്സ് കടിഞ്ഞാണും, ഇന്ദ്രിയങ്ങള്‍ കുതിരകളുമാണ്.)
അടക്കമില്ലാത്ത കുതിരകള്‍ (ഇന്ദ്രിയങ്ങള്‍) പോകുന്ന വഴിയേ രഥം പോവുകയാണെങ്കില്‍ അത് അപകടത്തില്‍ കലാശിക്കും. ബാഹ്യമായ പ്രേരണകള്‍ക്ക് അനുസരിച്ച് കുതിരകള്‍ ചാടുമ്പോള്‍ (Reflex action), സാരഥിയായ ബുദ്ധി കടിഞ്ഞാണ്‍ മുറുക്കി അവയെ നിയന്ത്രിക്കണം. ബുദ്ധിയുടെ ഈ ഇടപെടലാണ് മനുഷ്യനെ മൃഗീയമായ ചോദനകളില്‍ നിന്ന് രക്ഷിക്കുന്നത്.

3. ഉറക്കത്തില്‍ നിന്ന് ഉണരുക:
(അജ്ഞത എന്ന അബോധാവസ്ഥ)
ബാഹ്യ ലോകത്തിന്റെ ചലനങ്ങള്‍ക്കനുസരിച്ച് ബോധമില്ലാതെ ജീവിക്കുന്നതിനെ ഉപനിഷത്ത് അജ്ഞത അഥവാ ഉറക്കം എന്നാണ് വിശേഷിപ്പിക്കുന്നത്. കഠോപനിഷത്തിലെ (1.3.14) പ്രശസ്തമായ ഈ വരികള്‍ നമ്മെ ബോധപൂര്‍വ്വമായ പ്രവര്‍ത്തനത്തിലേക്ക് നയിക്കുന്നു:

‘ഉത്തിഷ്ഠത ജാഗ്രത പ്രാപ്യ വരാന്‍ നിബോധത’
(അര്‍ത്ഥം: എഴുന്നേല്‍ക്കൂ, ഉണരൂ… ജ്ഞാനികളുടെ അടുക്കല്‍ച്ചെന്ന് ആത്മബോധത്തെ തിരിച്ചറിയൂ.)
കേവലമായ ശാരീരിക പ്രതികരണങ്ങളില്‍ മാത്രം ജീവിക്കുന്നത് ഉറക്കത്തിന് തുല്യമാണ്.

അതില്‍ നിന്ന് ഉണര്‍ന്ന് സ്വന്തം ചിന്തകളെയും പ്രവൃത്തികളെയും നിരീക്ഷിക്കുന്നവനാണ് യഥാര്‍ത്ഥത്തില്‍ ‘ജാഗ്രതയുള്ളവന്‍’.

‘പ്രതികരണ’ത്തില്‍ നിന്ന് ‘പ്രതിഫലന’ത്തിലേക്ക്.

ചോദനയും പ്രതികരണവും (Reacting): മൃഗങ്ങള്‍ അപകടം കണ്ടാല്‍ ഓടുന്നു, ഇരയെ കണ്ടാല്‍ ചാടിവീഴുന്നു. ഇതില്‍ ചിന്തയുടെ ഇടവേളയില്ല.
ചിന്തയും തീരുമാനവും (Responding): മനുഷ്യന്‍ ഒരു സാഹചര്യം വരുമ്പോള്‍ പെട്ടെന്ന് കോപിക്കുകയോ ചാടിവീഴുകയോ ചെയ്യുന്നതിന് പകരം, അതിനെ വിവേകത്തോടെ നിരീക്ഷിച്ച് ഉചിതമായ തീരുമാനമെടുക്കുന്നു.

‘ചോദനയ്‌ക്കും (Stimulus) പ്രതികരണത്തിനും (Response) ഇടയില്‍ ഒരു ഇടവേളയുണ്ട്. ആ ഇടവേളയിലാണ് നമ്മുടെ സ്വാതന്ത്ര്യവും വളര്‍ച്ചയുമിരിക്കുന്നത്.’
ഉപനിഷത്തുകള്‍ ആയിരക്കണക്കിന് വര്‍ഷങ്ങള്‍ക്ക് മുന്‍പേ നമ്മെ പഠിപ്പിച്ചതതാണിത്.

മനുഷ്യന്‍ കേവലം നാഡീവ്യൂഹങ്ങളുടെ റിഫ്‌ലക്‌സ് ആക്ഷനുകള്‍ക്ക് വിധേയരായി ജീവിക്കേണ്ടവരല്ല. കോപവും, കാമവും, ഭയവും നമ്മില്‍ ഉണ്ടാകാം; എന്നാല്‍ അവയോട് എങ്ങനെ പ്രതികരിക്കണം എന്ന് തീരുമാനിക്കാനുള്ള ‘വിവേകം’ (Discrimination/Intellect) നമ്മിലുണ്ട്. ബാഹ്യപ്രേരണകള്‍ക്ക് അടിമപ്പെടാതെ, മനസ്സിനെയും ഇന്ദ്രിയങ്ങളെയും ബുദ്ധികൊണ്ട് നിയന്ത്രിച്ച്, ആത്മബോധത്തോടെ ശ്രേയസ്‌കരമായി ജീവിക്കുമ്പോഴാണ് മനുഷ്യജന്മം സഫലമാകുന്നത്.

(കൊല്ലം ജില്ലയിലെ ഇടവട്ടം കെ എസ് എം വൊക്കേഷണല്‍ ഹയര്‍സെക്കന്‍ഡറി സ്‌കൂള്‍ പ്രിന്‍സിപ്പലും, അഡോളസന്‍സ് കൗണ്‍സിലറും, ആണ് ലേഖകന്‍)