കുടുംബം പോറ്റാന്‍ കൂലി തേടി ദൂരദേശങ്ങളില്‍ നിന്ന് വയനാട്ടിലേക്ക് വണ്ടി കയറിയവരായിരുന്നു അവര്‍. തുരങ്കത്തിനുള്ളില്‍ പാറ പൊട്ടിച്ച്, മണ്ണ് നീക്കി, നാടിന് വേണ്ടി വിയര്‍പ്പൊഴുക്കിയ ആ കൈകള്‍ ഒരു മഴരാത്രിയില്‍ എന്നന്നേക്കുമായി നിശ്ചലമായി. ജൂലൈ 7-ന് പുലര്‍ച്ചെ വയനാട് കള്ളാടിയില്‍ മണ്ണിടിഞ്ഞപ്പോള്‍ അത് വെറുമൊരു ഭൂപ്രതിഭാസമായിരുന്നില്ല. അത് വര്‍ഷങ്ങളായി ആവര്‍ത്തിച്ചു ലഭിച്ച മുന്നറിയിപ്പുകളെ കാറ്റില്‍ പറത്തിയ അലംഭാവത്തിന്റെ, ലാഭക്കൊതിയുടെ, ഭരണപരമായ അനാസ്ഥയുടെ വിലയായിരുന്നു. മരിച്ചതും കാണാതായതും ഒറ്റപ്പെട്ട അക്കങ്ങളല്ല; സ്വന്തം നാട്ടില്‍ പണിയില്ലാതെ, കേരളത്തിന്റെ വികസനത്തിനായി വിയര്‍പ്പൊഴുക്കാന്‍ വന്ന തൊഴിലാളികളുടെ കുടുംബങ്ങളാണ് ഇന്ന് കണ്ണീരിലാണ്ടിരിക്കുന്നത്. ആ കണ്ണീരിന് ഉത്തരവാദികള്‍ ആരൊക്കെയാണെന്ന് കേരളം ചോദിക്കേണ്ട സമയമാണിത്.
ഓരോ ദുരന്തത്തിനു ശേഷവും നാം കേള്‍ക്കുന്നത് ഒരേ വാഗ്ദാനങ്ങളാണ്. അന്വേഷണം നടത്തും, ഉത്തരവാദികളെ കണ്ടെത്തും, പുനരധിവാസം ഉറപ്പാക്കും. എന്നാല്‍ 2024-ലെ ചൂരല്‍മല-മുണ്ടക്കൈ ദുരന്തത്തിന്റെ പുനരധിവാസം ഇന്നും പൂര്‍ത്തിയാകാതെ കിടക്കുന്നു. ശാസ്ത്രീയ മുന്നറിയിപ്പുകള്‍ അവഗണിക്കപ്പെടുന്നതും, ദുരന്താനന്തര നടപടികള്‍ ഫയലുകള്‍ക്കിടയില്‍ കുരുങ്ങിക്കിടക്കുന്നതും, ടൗണ്‍ഷിപ്പ് പദ്ധതികള്‍ പ്രഖ്യാപനങ്ങളില്‍ മാത്രം ഒതുങ്ങുന്നതും ഭരണസംവിധാനത്തിന്റെ പൊതുവായ വീഴ്ചയാണ് കാണിക്കുന്നത്. ദുരന്തമുണ്ടാകുമ്പോള്‍ വേഗത്തില്‍ പ്രതികരിച്ചാല്‍ മാത്രം പോരാ. അതിന് ഇടയാക്കിയ അടിസ്ഥാന കാരണങ്ങളെ, അഥവാ അവഗണിക്കപ്പെട്ട മുന്നറിയിപ്പുകളെയും തൊഴിലാളികളുടെ സുരക്ഷയില്ലായ്‌മയെയും കൂടി അഭിസംബോധന ചെയ്യേണ്ടതുണ്ട്. ഭരണകൂടങ്ങള്‍ മാറിമാറി വരുമ്പോഴും ഈ അടിസ്ഥാന വീഴ്ചകള്‍ ആവര്‍ത്തിക്കുന്നത് നമ്മുടെ ദുരന്തനിവാരണ സംസ്‌കാരത്തിലെ ഘടനാപരമായ പ്രശ്‌നമായി കാണേണ്ടതുണ്ട്.
വയനാട് ദുരന്തം
ജൂലൈ 7-ന് രാവിലെ വയനാട് ജില്ലയിലെ കള്ളാടിയില്‍, മീനാക്ഷി പാലത്തിനു സമീപം നിര്‍മാണം നടക്കുന്ന ആനക്കാംപൊയില്‍-കള്ളാടി-മേപ്പാടി ഇരട്ട തുരങ്ക പദ്ധതിയുടെ പണിസ്ഥലത്ത് വന്‍ മണ്ണിടിച്ചില്‍ ഉണ്ടായി. കനത്ത മഴയില്‍ നിര്‍മാണ സ്ഥലത്തെ താല്‍ക്കാലിക പണിശാലകളും തൊഴിലാളികളുടെ താമസസ്ഥലങ്ങളും വാഹനങ്ങളും ചെളി പ്രവാഹത്തില്‍ മൂടപ്പെട്ടു. ഏഴ് പേര്‍ക്ക് ജീവന് നഷ്ടമായി. നിരവധി പേര്‍ക്ക് പരിക്കേറ്റു.
ഏറ്റവും വേദനാജനകമായ വസ്തുത, ഈ ദുരന്തം ഒഴിവാക്കാമായിരുന്നു എന്നതാണ്. കുഴിച്ചെടുത്ത മണ്ണ് അശാസ്ത്രീയമായി കൂട്ടിയിട്ടിരിക്കുന്നതിനെക്കുറിച്ച് അധികൃതര്‍ കമ്പനിക്ക് ആവര്‍ത്തിച്ച് മുന്നറിയിപ്പ് നല്‍കിയിരുന്നു. ജൂണ്‍ 20-ന് കളക്ടര്‍ മണ്ണ് നീക്കം ചെയ്യാന്‍ ഉത്തരവിട്ടിരുന്നെങ്കിലും കരാറുകാര്‍ അത് പാലിച്ചില്ല. ജൂണ്‍ 25-ന് നടന്ന അവലോകന യോഗത്തില്‍ പൊതുമരാമത്ത് വകുപ്പ് മണ്‍സൂണ്‍ കാലത്തെ അപകട സാധ്യതയെക്കുറിച്ച് മുന്നറിയിപ്പ് നല്‍കുകയും മുന്‍കരുതല്‍ നടപടികള്‍ സ്വീകരിക്കാന്‍ കമ്പനിയോട് ആവശ്യപ്പെടുകയും ചെയ്തിരുന്നു. ജൂണ്‍ 6-ന് കനത്ത മഴ കാരണം പണി തന്നെ താല്‍ക്കാലികമായി നിര്‍ത്തിവച്ചിരുന്നു. എന്നിട്ടും മുന്നറിയിപ്പുകളൊന്നും ഗൗരവത്തിലെടുക്കാതിരുന്നതിന്റെ വില നല്‍കേണ്ടി വന്നത് നിരപരാധികളായ തൊഴിലാളികളാണ്.
ഈ സ്ഥലം 2024-ലെ ഭീകര ദുരന്തത്തിന് സാക്ഷ്യം വഹിച്ച ചൂരല്‍മല-മുണ്ടക്കൈ പ്രദേശത്തുനിന്ന് വെറും നാല് കിലോമീറ്റര്‍ അകലെയാണ്. മുന്നൂറോളം പേരുടെ ജീവന് അപഹരിച്ച ആ ദുരന്തത്തില്‍ നിന്ന് വേണ്ടത്ര പാഠം പഠിക്കാന്‍ നമുക്ക് കഴിഞ്ഞില്ല എന്നതിന്റെ തെളിവാണ് ഈ ആവര്‍ത്തനം. 2,100 കോടി രൂപ ചെലവില്‍ നിര്‍മിക്കുന്ന ഈ തുരങ്ക പദ്ധതി പരിസ്ഥിതിലോലമായ പശ്ചിമഘട്ട മേഖലയിലാണ് നടപ്പിലാക്കുന്നത്. പരിസ്ഥിതി പ്രവര്‍ത്തകരുടെ എതിര്‍പ്പുകള്‍ അവഗണിച്ചാണ് നിര്‍മാണം നടക്കുന്നത്.
തൊഴിലാളികളുടെ പ്രശ്‌നങ്ങളും സുരക്ഷയും
വികസന പദ്ധതികളുടെ ഏറ്റവും വലിയ ഇരകള്‍ അതില്‍ പണിയെടുക്കുന്ന സാധാരണ തൊഴിലാളികളാണ്. തുരങ്ക നിര്‍മാണം പോലുള്ള അപകടകരമായ പദ്ധതികളില്‍ മറ്റു സംസ്ഥാനങ്ങളില്‍ നിന്നുള്ള തൊഴിലാളികളാണ് ഭൂരിഭാഗവും ജോലി ചെയ്യുന്നത്. ഇവര്‍ക്ക് പ്രാദേശിക ഭൂപ്രകൃതിയെക്കുറിച്ചോ അപകട സാധ്യതകളെക്കുറിച്ചോ വേണ്ടത്ര അവബോധം ഉണ്ടാകാറില്ല. ഭാഷയിലുള്ള വ്യത്യാസം ഇത് കൂടുതല്‍ സങ്കീര്‍ണമാക്കുന്നു. അപകട മേഖലകളില്‍ തന്നെ താല്‍ക്കാലിക പാര്‍പ്പിടങ്ങള്‍ നിര്‍മിക്കുന്നത്, സുരക്ഷാ മാനദണ്ഡങ്ങള്‍ കൃത്യമായി പാലിക്കാത്തത്, കാലാവസ്ഥാ മുന്നറിയിപ്പുകള്‍ തൊഴിലാളികളിലേക്ക് വേണ്ടത്ര വേഗത്തില്‍ എത്താത്തത് എന്നിവയെല്ലാം അപകട സാധ്യത വര്‍ധിപ്പിക്കുന്നു.
മണ്‍സൂണ്‍ കാലത്ത് നിര്‍മാണ പ്രവര്‍ത്തനങ്ങള്‍ താല്‍ക്കാലികമായി നിര്‍ത്തിവയ്‌ക്കണമെന്ന നിര്‍ദേശം പല കമ്പനികളും കടലാസില്‍ മാത്രം ഒതുക്കുന്നു. പണി നിര്‍ത്തിവച്ചാലും തൊഴിലാളികളെ അപകട മേഖലയില്‍ നിന്ന് മാറ്റിപ്പാര്‍പ്പിക്കാന്‍ പലപ്പോഴും തയ്യാറാകാറില്ല എന്നത് സുരക്ഷാ ആസൂത്രണത്തിലെ ഗുരുതര വീഴ്ചയാണ് വെളിപ്പെടുത്തുന്നത്. അപകട മുന്നറിയിപ്പ് ലഭിച്ചാല്‍ തൊഴിലാളികളെ വേഗത്തില്‍ സുരക്ഷിത സ്ഥാനത്തേക്ക് മാറ്റാനുള്ള സംവിധാനങ്ങളുടെ അഭാവം, വ്യക്തമായ എമര്‍ജന്‍സി പ്രോട്ടോക്കോളുകളുടെ അഭാവം, തൊഴില്‍ സുരക്ഷാ പരിശീലനത്തിന്റെ കുറവ് എന്നിവയും ഇത്തരം ദുരന്തങ്ങള്‍ ആവര്‍ത്തിക്കാന്‍ കാരണമാകുന്നു.
പുനരധിവാസം: വാക്കുകള്‍ മാത്രം ബാക്കിയാകുമ്പോള്‍
2024-ലെ ചൂരല്‍മല-മുണ്ടക്കൈ ദുരന്തത്തിന്റെ ഇരകള്‍ ഇന്നും പൂര്‍ണമായ പുനരധിവാസത്തിനായി കാത്തിരിക്കുകയാണ്. ടൗണ്‍ഷിപ്പ് നിര്‍മാണം, ഭൂമി ഏറ്റെടുക്കല്‍, നഷ്ടപരിഹാര വിതരണം എന്നിവയിലെ കാലതാമസം ദുരിതബാധിതരെ വീണ്ടും ദുരിതത്തിലാക്കുന്നു. താല്‍ക്കാലിക ക്യാമ്പുകളിലും വാടക വീടുകളിലും കഴിയുന്ന കുടുംബങ്ങള്‍, ജീവിതം പുനര്‍നിര്‍മിക്കാന്‍ ആവശ്യമായ സ്ഥിരതയോ വ്യക്തതയോ ഇല്ലാതെ കഴിയുകയാണ്. ഭരണപരമായ കാലതാമസം, രേഖകളുടെ സങ്കീര്‍ണത, അര്‍ഹതാ പട്ടികയിലെ തര്‍ക്കങ്ങള്‍ എന്നിവയെല്ലാം പുനരധിവാസ പ്രക്രിയ കൂടുതല്‍ വൈകിപ്പിക്കുന്നു. ഓരോ പുതിയ ദുരന്തവും പഴയ ദുരന്തത്തിന്റെ പുനരധിവാസം പൂര്‍ത്തിയാകുന്നതിനു മുന്‍പ് സംഭവിക്കുന്നു എന്നത് നമ്മുടെ ഭരണസംവിധാനത്തിന്റെ വേഗതക്കുറവിനെയാണ് കാണിക്കുന്നത്.
ഇന്‍ഷുറന്‍സ് ഇല്ലായ്‌മ
അസംഘടിത മേഖലയിലെ തൊഴിലാളികളില്‍ ഭൂരിഭാഗത്തിനും ജീവിതം അപകടത്തില്‍ പെട്ടാല്‍ ആശ്രയിക്കാന്‍ മതിയായ ഇന്‍ഷുറന്‍സ് പരിരക്ഷ ഉണ്ടാകാറില്ല. കരാര്‍ അടിസ്ഥാനത്തില്‍ ജോലി ചെയ്യുന്നവര്‍ക്ക് പലപ്പോഴും തൊഴിലുടമ ഇഎസ്‌ഐ, പിഎഫ്, അപകട ഇന്‍ഷുറന്‍സ് തുടങ്ങിയ അടിസ്ഥാന ആനുകൂല്യങ്ങള്‍ നല്‍കാറില്ല. അപകടം സംഭവിച്ചാല്‍ കുടുംബങ്ങള്‍ക്ക് ദീര്‍ഘകാല സാമ്പത്തിക സഹായത്തിനു പകരം സര്‍ക്കാരിന്റെ ഒറ്റത്തവണ ധനസഹായത്തെയോ കമ്പനിയുടെ ഔദാര്യത്തെയോ ആശ്രയിക്കേണ്ടി വരുന്നു. ഇത് പലപ്പോഴും അപര്യാപ്തവും ലഭിക്കാന്‍ കാലതാമസമുള്ളതുമാണ്. കുടുംബനാഥനെ നഷ്ടപ്പെടുന്ന കുടുംബങ്ങള്‍ സാമ്പത്തിക പ്രതിസന്ധിയിലേക്ക് വീഴുന്നു. നിര്‍മാണ മേഖലയിലെ എല്ലാ തൊഴിലാളികള്‍ക്കും നിര്‍ബന്ധിത അപകട ഇന്‍ഷുറന്‍സും ലൈഫ് ഇന്‍ഷുറന്‍സും ഉറപ്പാക്കാത്തിടത്തോളം കാലം, ഓരോ ദുരന്തവും തൊഴിലാളി കുടുംബങ്ങളെ ദാരിദ്ര്യത്തിലേക്ക് തള്ളിവിടും.
ഗാഡ്ഗില്‍ കമ്മിറ്റി: അവഗണിക്കപ്പെട്ട മുന്നറിയിപ്പ്
2011-ല്‍ മാധവ് ഗാഡ്ഗില്‍ അധ്യക്ഷനായ പശ്ചിമഘട്ട പരിസ്ഥിതി വിദഗ്ധ സമിതി പശ്ചിമഘട്ട മേഖലയെ മുഴുവന്‍ പരിസ്ഥിതിലോല പ്രദേശമായി പ്രഖ്യാപിക്കണമെന്നും ഖനനം, വന്‍കിട നിര്‍മാണം, വനനശീകരണം എന്നിവയ്‌ക്ക് കര്‍ശന നിയന്ത്രണം വേണമെന്നും ശിപാര്‍ശ ചെയ്തിരുന്നു. എന്നാല്‍ ഈ റിപ്പോര്‍ട്ട് ജനവിരുദ്ധമെന്നും വികസന വിരുദ്ധമെന്നും മുദ്രകുത്തി രാഷ്‌ട്രീയ പാര്‍ട്ടികളും ക്വാറി-റിയല്‍ എസ്റ്റേറ്റ് ലോബികളും ചേര്‍ന്ന് തള്ളിക്കളഞ്ഞു. പിന്നീട് വന്ന കസ്തൂരിരംഗന്‍ സമിതി റിപ്പോര്‍ട്ട് ഗാഡ്ഗില്‍ ശിപാര്‍ശകളെ വന്‍തോതില്‍ നേര്‍പ്പിച്ചെങ്കിലും അതും പൂര്‍ണമായി നടപ്പാക്കപ്പെട്ടില്ല. തുരങ്ക നിര്‍മാണം നടക്കുന്ന കള്ളാടിയും പരിസ്ഥിതിലോല മേഖലയിലാണ് സ്ഥിതി ചെയ്യുന്നത്. ഗാഡ്ഗില്‍ കമ്മിറ്റി മുന്നറിയിപ്പ് നല്‍കിയ അതേ പ്രദേശങ്ങളില്‍ തന്നെ ദുരന്തങ്ങള്‍ ആവര്‍ത്തിക്കുന്നത്, ആ റിപ്പോര്‍ട്ടിനെ അവഗണിച്ചതിന് നാം എത്രത്തോളം വില നല്‍കേണ്ടി വരുന്നു എന്നതിന്റെ തെളിവാണ്. ശാസ്ത്രീയ മുന്നറിയിപ്പുകളെ രാഷ്‌ട്രീയവും വാണിജ്യതാല്‍പ്പര്യങ്ങളും മറികടക്കുമ്പോള്‍, ജീവന് നഷ്ടപ്പെടുന്നത് സാധാരണ മനുഷ്യര്‍ക്കാണ്.
ആവര്‍ത്തിക്കപ്പെടുന്ന ദുരന്തങ്ങള്‍
2018-ലെ മഹാപ്രളയം, 2019-ല്‍ പുത്തുമലയിലുണ്ടായ ഉരുള്‍പൊട്ടല്‍, 2020-ല്‍ ഇടുക്കി പെട്ടിമുടിയിലെ ഉരുള്‍പൊട്ടല്‍, 2024-ലെ ചൂരല്‍മല-മുണ്ടക്കൈ ദുരന്തം, ഇപ്പോള്‍ 2026-ലെ കള്ളാടി ദുരന്തം ഇവയെല്ലാം ഒരേ പാറ്റേണ്‍ ആവര്‍ത്തിക്കുന്നു: കനത്ത മഴ, അശാസ്ത്രീയമായ ഭൂവിനിയോഗം, അവഗണിക്കപ്പെട്ട മുന്നറിയിപ്പുകള്‍, വൈകിയ പ്രതികരണം, അപൂര്‍ണമായ പുനരധിവാസം. ഓരോ ദുരന്തത്തിനു ശേഷവും അന്വേഷണ കമ്മിഷനുകള്‍ രൂപീകരിക്കപ്പെടുന്നു, റിപ്പോര്‍ട്ടുകള്‍ സമര്‍പ്പിക്കപ്പെടുന്നു, എന്നാല്‍ ശിപാര്‍ശകള്‍ പലപ്പോഴും ഫയലുകളില്‍ ഒതുങ്ങുന്നു. അടുത്ത മണ്‍സൂണ്‍ എത്തുമ്പോള്‍ അതേ അപകടസാധ്യതകള്‍ വീണ്ടും തലപൊക്കുന്നു എന്നത് നമ്മുടെ ദുരന്തനിവാരണ സംസ്‌കാരത്തിലെ ഏറ്റവും വലിയ പോരായ്‌മയാണ്.
ആധുനിക സാങ്കേതികവിദ്യയുടെ പങ്ക്
പ്രകൃതി ദുരന്തങ്ങള്‍ പൂര്‍ണമായി തടയാന്‍ കഴിഞ്ഞെന്നു വരില്ലെങ്കിലും അവയുടെ ആഘാതം ഗണ്യമായി കുറയ്‌ക്കുന്നതില്‍ ആധുനിക സാങ്കേതികവിദ്യയ്‌ക്ക് പ്രധാന പങ്കുവഹിക്കാന്‍ കഴിയും. ഉപഗ്രഹ നിരീക്ഷണം, ജിഐഎസ് മാപ്പിങ്, മണ്ണിന്റെ ഈര്‍പ്പം അളക്കുന്ന സെന്‍സറുകള്‍ എന്നിവ ഉപയോഗിച്ച് ഉരുള്‍പൊട്ടല്‍ സാധ്യതയുള്ള മേഖലകള്‍ മുന്‍കൂട്ടി കണ്ടെത്താന്‍ കഴിയും. ഡോപ്ലര്‍ റഡാര്‍, കാലാവസ്ഥാ പ്രവചന മാതൃകകള്‍ എന്നിവ ഉപയോഗിച്ച് അതിതീവ്ര മഴയെക്കുറിച്ച് നേരത്തേ മുന്നറിയിപ്പ് നല്‍കാന്‍ കഴിയും. നിര്‍മിതബുദ്ധി അധിഷ്ഠിത മാതൃകകള്‍ ഭൂതലത്തിലെ ചെറിയ ചലനങ്ങള്‍ പോലും വിശകലനം ചെയ്ത് അപകട സാധ്യത മുന്‍കൂട്ടി പ്രവചിക്കാന്‍ സഹായിക്കുന്നു.
മൊബൈല്‍ അധിഷ്ഠിത മുന്നറിയിപ്പ് സംവിധാനങ്ങള്‍ വഴി എസ്എംഎസ്, ആപ്പ് അലേര്‍ട്ടുകള്‍ എന്നിവ തദ്ദേശവാസികളിലേക്കും തൊഴിലാളികളിലേക്കും വേഗത്തില്‍ എത്തിക്കാന്‍ കഴിയും. ഡ്രോണ്‍ സര്‍വേകള്‍ ഉപയോഗിച്ച് അപകടസാധ്യതയുള്ള നിര്‍മാണ സ്ഥലങ്ങള്‍ പതിവായി നിരീക്ഷിക്കാം. ജിപിഎസ് അധിഷ്ഠിത ട്രാക്കിംഗ് സംവിധാനത്തിലൂടെ തൊഴിലാളികളുടെ സ്ഥാനം തത്സമയം അറിയാന്‍ കഴിയും, ഇത് അപകട സമയത്ത് രക്ഷാപ്രവര്‍ത്തനം കൂടുതല്‍ വേഗത്തിലാക്കും. എന്നാല്‍ ഈ സാങ്കേതിക വിദ്യകളെല്ലാം ഫലപ്രദമാകണമെങ്കില്‍ അവ കൃത്യമായി നടപ്പിലാക്കുകയും, ലഭിക്കുന്ന മുന്നറിയിപ്പുകള്‍ ഗൗരവത്തോടെ ഉള്‍ക്കൊള്ളുകയും ചെയ്യുന്ന ഒരു ഭരണനിര്‍വഹണ സംസ്‌കാരം കൂടി ഉണ്ടാകേണ്ടതുണ്ട്. സാങ്കേതികവിദ്യ എത്ര മികച്ചതായാലും, മുന്നറിയിപ്പുകള്‍ അവഗണിക്കുന്ന മനുഷ്യ നിസ്സംഗതയെ അതിന് മറികടക്കാന്‍ കഴിയില്ല എന്നതാണ് കള്ളാടി ദുരന്തം വീണ്ടും തെളിയിക്കുന്നത്.
വയനാട്ടിലെ മണ്ണില്‍ ഇനിയും ചോര വീഴരുത്. ഇന്ന് മരിച്ചവരുടെയും കാണാതായവരുടെയും പേരുകള്‍ നാളെ വെറും ഒരു സ്ഥിതിവിവരക്കണക്കായി ചുരുങ്ങിപ്പോകരുത്. ഓരോ തുരങ്കവും ഓരോ റോഡും ഓരോ കെട്ടിടവും ഉയരുമ്പോള്‍, അതിനടിയില്‍ ജീവിക്കുന്നതും വിയര്‍പ്പൊഴുക്കുന്നതും മനുഷ്യരാണെന്നും അവരുടെ ജീവന് വിലയുണ്ടെന്നും നാം മറന്നുകൂടാ. മുന്നറിയിപ്പുകള്‍ അവഗണിക്കുന്നവര്‍ക്കെതിരെ നിയമം കര്‍ശനമാക്കാതെ, തൊഴിലാളികള്‍ക്ക് ഇന്‍ഷുറന്‍സും സുരക്ഷയും ഉറപ്പാക്കാതെ, ഗാഡ്ഗില്‍ റിപ്പോര്‍ട്ട് പോലുള്ള ശാസ്ത്രീയ മുന്നറിയിപ്പുകളെ ഗൗരവത്തോടെ സമീപിക്കാതെ ഇനിയൊരു മണ്‍സൂണ്‍ കൂടി കടന്നുപോയാല്‍, അടുത്ത ദുരന്തത്തിന്റെ ഉത്തരവാദിത്തം പ്രകൃതിയുടേതായിരിക്കില്ല, നമ്മുടേതായിരിക്കും. വയനാടിന്റെ മണ്ണ് ഇന്ന് ചോദിക്കുന്നത് സഹതാപമല്ല, മറിച്ച് ഉത്തരവാദിത്തമാണ്.
(ബിഎംഎസ് സംസ്ഥാന ഉപാധ്യക്ഷനാണ് ലേഖകന്‍)
ജന്മഭൂമി ഓണ്‍ലൈന്‍