ബീജാവസ്ഥയില്‍ നിന്ന് മരണം വരെ നീണ്ടുനില്‍ക്കുന്ന മനുഷ്യജീവിതത്തിന്റെ വിവിധ ഘട്ടങ്ങളില്‍ ചെയ്യേണ്ട നവീകരണ പ്രക്രിയയാണ് സംസ്‌കാരം എന്നുപറയുന്നത്.
ഗൃഹ്യസൂത്രങ്ങളിലും ധര്‍മസൂത്രങ്ങളിലുമാണ് സംസ്‌കാര കര്‍മവിധി രേഖപ്പെടുത്തിയിരിക്കുന്നത്. പൊതുവെ വിവാഹസംസ്‌കാരം മുതല്‍ അന്ത്യേഷ്ടി സംസ്‌കാരം വരെ പതിനാറ് സംസ്‌കാര കര്‍മങ്ങള്‍ മനുഷ്യര്‍ ചെയ്യണമെന്നാണ് ഋഷിപ്രോക്തം. ഇവയില്‍ വളരെ പ്രധാനപ്പെട്ട സംസ്‌കാരമാണ് വിദ്യാരംഭ സംസ്‌കാരം. ഗോപിനാഥ ഭട്ടാചാര്യന്റെ സംസ്‌കാരരത്‌നമാലയില്‍ വിദ്യാരംഭത്തെ അക്ഷരാരംഭമെന്നാണ് വിശേഷിപ്പിച്ചിരിക്കുന്നത്. അഞ്ച് വയസ് പൂര്‍ത്തിയായാല്‍ മാത്രമേ കുട്ടിയെ എഴുത്തിനിരുത്തുവാന്‍ പാടുള്ളൂവെന്ന് വിശ്വാമിത്രാചാര്യന്റെ വീരമിത്രോദയസംസ്‌കാരപ്രകാശം എന്ന ഗ്രന്ഥത്തില്‍ വ്യക്തമാക്കിയിട്ടുണ്ട്. കുട്ടിയുടെ മനസ്സ് വിദ്യ സ്വീകരിക്കുവാന്‍ പ്രാപ്തമായ വയസ്സിലേ ഈ സംസ്‌കാരം നടത്തുവാന്‍ പാടുള്ളുവെന്നാണ് പൂര്‍വ്വികാചാര്യന്മാരുടെ പൊതുവായ അഭിപ്രായം.
കേരളത്തില്‍ വളരെക്കാലം മുന്‍പുതന്നെ നവരാത്രി വ്രതാചരണത്തോടനുബന്ധിച്ച് വിജയദശമി ദിവസത്തിലാണ് വിദ്യാരംഭക്രിയകള്‍ നടത്തിവരുന്നത്. കുട്ടിയെ കുളിപ്പിച്ച് ശുഭ്രവസ്ത്രങ്ങള്‍ ധരിപ്പിച്ച് പൂജാമുറിയിലോ മറ്റ് ശുദ്ധമായ സ്ഥലത്തോ വേണം വിദ്യാരംഭ സംസ്‌കാരം നടത്തുവാന്‍. ക്ഷേത്രത്തില്‍ ആണെങ്കില്‍ ക്ഷേത്രകലകള്‍ പ്രദര്‍ശിപ്പിക്കുന്ന ഹാളില്‍വച്ച് നടത്താം. ചുറ്റമ്പലത്തിനുള്ളില്‍ പാടില്ല. ഗണപതി, ശിവന്‍, വിഷ്ണു, സരസ്വതി, ലക്ഷ്മി, കുലദേവത എന്നിവരെ ആചാര്യന് സ്മരിച്ചുവേണം തന്റെ മുന്നില്‍ രക്ഷകര്‍ത്താക്കളുടെ മടിയിലിരിക്കുന്ന കുട്ടിക്ക് ആദ്യക്ഷരം കുറിക്കുവാന്‍. വിജയദശമി ദിവസം രാവിലെ സരസ്വതീപൂജ കഴിഞ്ഞതിനുശേഷം മാത്രമേ വിദ്യാരംഭ സംസ്‌കാരം നടത്താവൂ. ആദ്യം ആചാര്യന് കുട്ടിയുടെ നാവില്‍ സ്വര്‍ണ്ണമോതിരം കൊണ്ട് ”ഹരിശ്രീ ഗണപതയെ നമഃ അവിഘ്‌നമസ്തു” എന്ന് സാവധാനത്തില്‍ ചൊല്ലിക്കൊണ്ട് എഴുതണം. തുടര്‍ന്ന് മഞ്ഞള്‍പൊടി കലര്‍ത്തിയ ഉണക്കലരി പരത്തിയ താലത്തില്‍ കുട്ടിയുടെ വലതുകൈയിലെ നടുവിരല്‍ പിടിച്ച് ആചാര്യന് ഹരിശ്രീ ചൊല്ലിക്കൊണ്ട് എഴുതിക്കണം. അതിനുശേഷം രക്ഷാകര്‍ത്താക്കള്‍ കുട്ടികളുടെ കൈകൊണ്ട് ആചാര്യന് ദക്ഷിണ നല്‍കി അനുഗ്രഹം വാങ്ങണം. സരസ്വതിദേവിക്ക് നേദിച്ച ത്രിമധുരം കുട്ടിക്ക് നല്‍കണം.
ദുര്‍ഗാഷ്ടമിയില്‍ പൂജയ്‌ക്ക് സമര്‍പ്പിച്ച ഗ്രന്ഥങ്ങള്‍ വിജയദശമി ദിനത്തില്‍ സരസ്വതിപൂജയ്‌ക്കുശേഷം ദക്ഷിണ നല്‍കി ഏറ്റുവാങ്ങി വീടുകളില്‍ ചെന്ന് പാരായണം ചെയ്യേണ്ടതാണ്. ലങ്കയില്‍ വച്ച് നടന്ന ഘോരയുദ്ധത്തില്‍ ശ്രീരാമന്‍ രാവണനെ വധിച്ചതും സീതയെ സ്വീകരിച്ചതും വിജയദശമി ദിവസമാണെന്ന ഐതിഹ്യം നിലവിലുണ്ട്. അതുകൊണ്ട് ഭക്തന്മാര്‍ അന്നേദിവസം അദ്ധ്യാത്മരാമായണം യുദ്ധകാണ്ഡത്തിലെ രാവണവധവും സീതാസ്വീകാര്യവും പാരായണം ചെയ്യുന്ന പതിവുണ്ട്. ദുര്‍ഗ്ഗയായി അവതരിച്ച പരാശക്തി മഹിഷാസുരനെ വധിച്ച ദിവസമാണത്രെ വിജയദശമി. അതുകൊണ്ട് ദേവിക്ക് മഹിഷാസുരമര്‍ദ്ദിനി എന്ന പേര്‍ ലഭിച്ചു. കലാകാരന്മാര്‍ വിജയദശമി ദിവസം അവരവരുടെ കലകള്‍ പ്രദര്‍ശിപ്പിച്ച് സരസ്വതിപ്രീതി നേടേണ്ടതാണ്.
ജന്മഭൂമി ഓണ്‍ലൈന്‍