സര്വ്വ വസ്തുക്കളും ഒരേ ശക്തിയുടെ പരിണാമഭേദങ്ങളാണെന്ന് ശാസ്ത്രജ്ഞന് ഉപദേശിക്കുമ്പോള് അത് ഈശ്വരനെപ്പറ്റിയുള്ള ഉപനിഷത് വാക്യത്തെ സ്മരിപ്പിക്കുന്നില്ലേ? ”ഒരേ അഗ്നി ഭുവനത്തില് പ്രവേശിച്ച് നാനാരൂപമായി കാണുന്നതുപോലെ ഒരേ ആത്മാവ് ഓരോ ജീവനിലും പ്രകാശിച്ച് പിന്നെയും അനന്തമായിരിക്കുന്നു.” ശാസ്ത്രത്തിന്റെ ഗതി എങ്ങോട്ടാണെന്നു കാണുന്നില്ലേ?
ഹിന്ദുക്കള് മനഃശാസ്ത്രം അഭ്യസിച്ചു; തത്വജ്ഞാനവും യുക്തിമാര്ഗ്ഗവും അവലംബിച്ചു. യൂറോപ്യന് രാജ്യക്കാര് ബാഹ്യലോകം തൊട്ടുതുടങ്ങി അതേ തത്വങ്ങളില്ത്തന്നെ വന്നെത്തുന്നു. മനസ്സിനെ പിടിച്ചു തുടങ്ങിയാലും ഏകത്വത്തിലെത്തും. ജഗ്മയമായി സര്വ്വാന്തര്യാമിയായി സര്വ്വസാരമായി സര്വ്വസത്തായി നിത്യമുക്തമായി ആനന്ദമയമായി സനാതനമായ ഏകത്വം; അതില്ത്തന്നെയാണ് പ്രകൃതിശാസ്ത്രം വഴിക്കും നാമെത്തുന്നത്.
ഒരേ ശക്തിയുടെ പ്രകാശഭേദങ്ങളാണ് സര്വ്വവസ്തുക്കളുമെന്നും, ആ ശക്തി സര്വ്വപദാര്ത്ഥങ്ങളുടേയും ആകത്തുകയാണെന്നും പ്രകൃതിശാസ്ത്രം കാണിച്ചുതരുന്നു. മനുഷ്യലോകഗതി സ്വാതന്ത്ര്യത്തിലേയ്ക്കാണ,് ബന്ധനത്തിലേയ്ക്കല്ലെന്നും നാം കാണുന്നു. നാം സദാചാരപരന്മാരാകേണ്ട കാര്യമെന്ത്? സദാചാരം സ്വാതന്ത്ര്യത്തിലേയ്ക്കുള്ള മാര്ഗ്ഗമാണ്; ദുരാചാരം ബന്ധനത്തിലേക്കുള്ളതും.
കാട്ടില് നടക്കുമ്പോള് പെട്ടെന്ന് മനോജ്ഞമായ ഒരു പനിനീര്പുഷ്പം അതിന്റെ ഇലയും മുള്ളും ചില്ലയുമായി കെട്ടിപ്പിണഞ്ഞു കിടക്കുന്നതായി കണ്ടെത്തുംപോലെ, ഉപനിഷത്തുകള് പഠിക്കുമ്പോള് അതുകളിലെ അനേകം അസംഗതവിഷയങ്ങളാകുന്ന നൂലാമാലകളില്ക്കൂടി അലഞ്ഞുതിരിയുന്നതിനിടയ്ക്ക് പൊടുന്നനവേ ഒരു ഉന്നതതത്ത്വം അവതരിപ്പിക്കുന്നതു കാണാം.
ഏതെങ്കിലും വ്യക്തിയുടെ പ്രവൃത്തികളുടെ ചരിത്രം ഉപനിഷത്തുകളില് അത്യല്പമേ ഉള്ളൂ, മറ്റെല്ലാ മതഗ്രന്ഥങ്ങളും (പുരാണങ്ങളും) മിക്കവാറും വ്യക്തിചരിത്രങ്ങളാണ്. വേദങ്ങള് (ഉപനിഷത്തുകള്) ഏതാണ്ട് മുഴുവനും തത്ത്വജ്ഞാനമാണ് പ്രതിപാദിക്കുന്നത്.
തത്ത്വചിന്ത കൂടാതെയുള്ള മതാനുഷ്ഠാനം അന്ധവിശ്വാസത്തില് ചെന്നുചാടുന്നു; മതാനുഷ്ഠാനം കൂടാതെയുള്ള തത്ത്വചിന്ത ശുഷ്കമായ നാസ്തിക്യത്തിലവസാനിക്കുന്നു. ഉപനിഷത്തുക്കളധികവും എഴുതിയത് ക്ഷത്രിയരാണ്; വേദത്തിലെ കര്മ്മകാണ്ഡം ഉണ്ടായത് ബ്രാഹ്മണരില്നിന്നാണ്.
അതേ, വേദാന്തമെന്നാല് വേദത്തിന്റെ അന്തം, മൂന്നാമത്തെ ഭാഗം, ഉപനിഷത്തുകള്, എന്നര്ത്ഥമാണ്; പൂര്വ്വഭാഗങ്ങളില് അധികവും അങ്കുരരൂപത്തിലിരിക്കുന്ന ആശയങ്ങളുടെ പക്വാവസ്ഥ ഇതിലുള്പ്പെടുന്നു.
