മതസ്വാതന്ത്ര്യം ജനാധിപത്യത്തിന്റെ അടിസ്ഥാന മൂല്യങ്ങളിലൊന്നാണ്. ഓരോ വ്യക്തിക്കും സ്വന്തം വിശ്വാസം പിന്തുടരാനും ആചരിക്കാനും പ്രചരിപ്പിക്കാനും വിശ്വാസം മാറ്റാനും ഒരു മതത്തിലും വിശ്വസിക്കാതിരിക്കാനും അവകാശമുണ്ട്. ഈ സ്വാതന്ത്ര്യത്തെ സംരക്ഷിക്കേണ്ടത് ഓരോ ജനാധിപത്യ സമൂഹത്തിന്റെയും ഉത്തരവാദിത്തമാണ്. എന്നാൽ മതസ്വാതന്ത്ര്യത്തിന്റെ സംരക്ഷകരെന്ന് അവകാശപ്പെടുന്ന സ്ഥാപനങ്ങൾ തന്നെ രാഷ്ട്രീയ പക്ഷപാതത്തിന്റെ സംശയത്തിന് വിധേയമാകുമ്പോൾ അവരുടെ വിശ്വാസ്യത ചോദ്യം ചെയ്യപ്പെടുക സ്വാഭാവികമാണ്. യു.എസ്. മതസ്വാതന്ത്ര്യ കമ്മീഷൻ സംബന്ധിച്ച് ഇന്ന് ഉയരുന്ന പ്രധാന ചോദ്യവും ഇതുതന്നെയാണ്.
ഭാരതത്തിലെ മതസ്വാതന്ത്ര്യത്തെക്കുറിച്ച് നിരീക്ഷണങ്ങളും റിപ്പോർട്ടുകളും നടത്തുന്നതിൽ മാത്രം യു.എസ്. മതസ്വാതന്ത്ര്യ കമ്മീഷൻ ഒതുങ്ങുന്നില്ല. രാഷ്ട്രീയ സ്വയംസേവക സംഘത്തിനെതിരെ ഉപരോധം ഏർപ്പെടുത്തണമെന്ന് അമേരിക്കൻ ഭരണകൂടത്തോട് ആവശ്യപ്പെടുകയും സംഘത്തിന്റെ നേതാക്കൾക്ക് ഉയർന്നതല കൂടിക്കാഴ്ചകൾ ഉൾപ്പെടെയുള്ള ഔദ്യോഗിക ഇടപെടലുകളിൽ നിയന്ത്രണം വേണമെന്ന് ആവശ്യപ്പെടുകയും ചെയ്യുന്നു. പ്രത്യേകിച്ച് രാഷ്ട്രീയ സ്വയംസേവക സംഘം സർസംഘചാലക് മോഹൻ ഭാഗവത് അമേരിക്ക സന്ദർശിക്കാനിരിക്കെയാണ് ഇത്തരം ആവശ്യങ്ങൾ ശക്തമാകുന്നത്. അതുകൊണ്ടുതന്നെ ഇതിനെ കേവലം മതസ്വാതന്ത്ര്യ നിരീക്ഷണമായി കാണാനാകുമോ എന്ന ചോദ്യം ഉയരുന്നു.
രാഷ്ട്രീയ സ്വയംസേവക സംഘം വിമർശനാതീതമായ സംഘടനയല്ല. അതിന്റെ ചരിത്രവും ആശയങ്ങളും പ്രവർത്തനങ്ങളും വിമർശിക്കാനുള്ള അവകാശം എല്ലാവർക്കുമുണ്ട്. മോഹൻ ഭാഗവതിന്റെ നിലപാടുകളോട് വിയോജിക്കാനും അദ്ദേഹത്തെ വിമർശിക്കാനും ആർക്കും സ്വാതന്ത്ര്യമുണ്ട്. എന്നാൽ ജനാധിപത്യത്തിൽ വിമർശനത്തിനും രാഷ്ട്രീയ ശിക്ഷയ്ക്കും ഇടയിൽ വ്യക്തമായ അതിർത്തിയുണ്ട്. ഒരു സംഘടനയെ വിമർശിക്കുന്നതും അതിനെതിരെ വിദേശ ഭരണകൂടത്തോട് ഉപരോധം ആവശ്യപ്പെടുന്നതും ഒരുപോലെയല്ല. ആശയപരമായ എതിർപ്പിനെ രാഷ്ട്രീയ വിലക്കിലേക്ക് മാറ്റുന്നത് ജനാധിപത്യ സംവാദത്തിന്റെ സ്വഭാവത്തെ തന്നെ മാറ്റുന്നു.
മോഹൻ ഭാഗവത് അമേരിക്കൻ ഭരണകൂടത്തിന്റെ ഉദ്യോഗസ്ഥനല്ല. അമേരിക്കൻ രാഷ്ട്രീയത്തിൽ മത്സരിക്കുന്ന സ്ഥാനാർത്ഥിയുമല്ല. അമേരിക്കയിലെ ഭാരതീയ സമൂഹം സംഘടിപ്പിക്കുന്ന പരിപാടിയിൽ പങ്കെടുക്കുന്ന ഒരു സാമൂഹിക നേതാവാണ്. അദ്ദേഹത്തെ ക്ഷണിക്കാനും കേൾക്കാനും അദ്ദേഹത്തിന്റെ ആശയങ്ങളുമായി സംവദിക്കാനും അമേരിക്കയിലെ പൗരന്മാർക്ക് അവകാശമുണ്ട്. അതുപോലെ അദ്ദേഹത്തെ വിമർശിക്കാനും പ്രതിഷേധിക്കാനും എതിർപ്പ് പ്രകടിപ്പിക്കാനും അദ്ദേഹത്തിന്റെ വിമർശകർക്കും അവകാശമുണ്ട്. ഇരുവശത്തെയും സ്വാതന്ത്ര്യം സംരക്ഷിക്കുകയാണ് ജനാധിപത്യത്തിന്റെ യഥാർത്ഥ പരീക്ഷ.
എന്നാൽ ഒരു മതസ്വാതന്ത്ര്യ സ്ഥാപനം തന്നെ ഒരു നേതാവിന്റെ സന്ദർശനത്തിന് മുന്നോടിയായി അദ്ദേഹത്തിന് ഔദ്യോഗിക പരിഗണന നൽകരുതെന്നും രാഷ്ട്രീയ സ്വാധീനം പരിമിതപ്പെടുത്തണമെന്നും ആവശ്യപ്പെടുമ്പോൾ അതിന്റെ സ്വഭാവം മാറുന്നു. ഇവിടെ ചോദ്യം മോഹൻ ഭാഗവതിനെ വിമർശിക്കാമോ എന്നതല്ല. തീർച്ചയായും വിമർശിക്കാം. ചോദ്യം ഇതാണ്: ഒരു മതസ്വാതന്ത്ര്യ സ്ഥാപനത്തിന് ഒരു വിദേശ രാജ്യത്തെ സാമൂഹിക സംഘടനയുടെ നേതാവിനെ രാഷ്ട്രീയമായി ഒറ്റപ്പെടുത്താൻ ശ്രമിക്കാനുള്ള ധാർമികവും വിഷയപരവുമായ അധികാരം എവിടെ നിന്നാണ് ലഭിക്കുന്നത്?
യു.എസ്. മതസ്വാതന്ത്ര്യ കമ്മീഷന്റെ സമീപനത്തിലെ മറ്റൊരു വലിയ വൈരുധ്യം ഭാരതത്തിന്റെ വിദേശ രഹസ്യാന്വേഷണ ഏജൻസിയായ റിസർച്ച് ആൻഡ് അനാലിസിസ് വിംഗ് — റോയെ അതേ ചർച്ചയുടെ പരിധിയിലേക്ക് കൊണ്ടുവരുന്നതിലാണ്. മതസ്വാതന്ത്ര്യം നിരീക്ഷിക്കുന്ന ഒരു സ്ഥാപനത്തിന്റെ സ്വാഭാവിക വിഷയങ്ങൾ മതപരമായ വിവേചനം, പീഡനം, ആരാധനാസ്വാതന്ത്ര്യം, മതന്യൂനപക്ഷങ്ങളുടെ അവകാശങ്ങൾ തുടങ്ങിയവയാണ്. എന്നാൽ ഒരു രാജ്യത്തിന്റെ രഹസ്യാന്വേഷണ ഏജൻസിയെ ഉപരോധ ചർച്ചയിലേക്ക് കൊണ്ടുവരുന്നത് മതസ്വാതന്ത്ര്യത്തിന്റെ പരിധിയിൽ എങ്ങനെ വരുന്നു എന്നതിന് യു.എസ്. മതസ്വാതന്ത്ര്യ കമ്മീഷൻ വ്യക്തമായ വിശദീകരണം നൽകേണ്ടതുണ്ട്.
ദേശീയ സുരക്ഷയും വിദേശ രഹസ്യാന്വേഷണവും സംബന്ധിച്ച വിഷയങ്ങൾ പരിശോധിക്കാൻ അമേരിക്കയ്ക്ക് പ്രത്യേക സ്ഥാപനങ്ങളും സംവിധാനങ്ങളുമുണ്ട്. അവയുടെ ഉത്തരവാദിത്തവും യു.എസ്. മതസ്വാതന്ത്ര്യ കമ്മീഷന്റെ ഉത്തരവാദിത്തവും ഒന്നല്ല. അതിനാൽ മതസ്വാതന്ത്ര്യ റിപ്പോർട്ടിൽ റായെ ഉൾപ്പെടുത്തുന്നത് കമ്മീഷന്റെ വിഷയപരമായ പരിധിയെക്കുറിച്ച് തന്നെ സംശയം ഉയർത്തുന്നു. മതസ്വാതന്ത്ര്യത്തിന്റെ പേരിൽ ദേശീയ സുരക്ഷാ വിഷയങ്ങളിലേക്ക് കടക്കുന്നത് ഒരു സ്ഥാപനത്തിന്റെ അധികാരപരിധി വികസിപ്പിക്കുന്ന പ്രവണതയല്ലേ? ഈ ചോദ്യത്തിന് വ്യക്തമായ മറുപടി ആവശ്യമാണ്.
യു.എസ്. മതസ്വാതന്ത്ര്യ കമ്മീഷന്റെ അധ്യക്ഷൻ അസിഫ് മഹ്മൂദ് പാകിസ്ഥാൻ ജന്മപശ്ചാത്തലമുള്ള അമേരിക്കൻ പൗരനും മനുഷ്യാവകാശ പ്രവർത്തകനുമാണ്. അദ്ദേഹത്തിന്റെ ജന്മപശ്ചാത്തലം മാത്രം ചൂണ്ടിക്കാട്ടി അദ്ദേഹത്തിന്റെ നിഷ്പക്ഷതയെ ചോദ്യം ചെയ്യുന്നത് നീതിയുക്തമല്ല. എന്നാൽ ഭാരതവുമായി ബന്ധപ്പെട്ട വിഷയങ്ങളിൽ, പ്രത്യേകിച്ച് കശ്മീർ വിഷയത്തിൽ, അവകാശങ്ങൾക്കായുള്ള പ്രചാരണ പ്രവർത്തനങ്ങളിൽ സജീവമായിരുന്ന ഒരാൾ പിന്നീട് ഭാരതത്തെ വിലയിരുത്തുന്ന ഒരു അന്താരാഷ്ട്ര സ്ഥാപനത്തിന്റെ അധ്യക്ഷനായിരിക്കുമ്പോൾ സ്ഥാപനപരമായ നിഷ്പക്ഷത എങ്ങനെ ഉറപ്പാക്കുന്നു എന്ന ചോദ്യം തികച്ചും ന്യായമാണ്.
പ്രശ്നം അസിഫ് മഹ്മൂദിന്റെ ജന്മസ്ഥലമല്ല; അദ്ദേഹത്തിന്റെ മുൻകാല പൊതുനിലപാടുകളും ഇന്നത്തെ ഔദ്യോഗിക ഉത്തരവാദിത്തവും തമ്മിലുള്ള അകലം എത്രത്തോളം ഉറപ്പാക്കപ്പെട്ടിട്ടുണ്ട് എന്നതാണ്. ഒരു വ്യക്തിയുടെ മുൻകാല പ്രവർത്തനങ്ങൾ അദ്ദേഹത്തിന്റെ ഇപ്പോഴത്തെ ഔദ്യോഗിക നിലപാടിനെ സ്വാധീനിക്കുന്നില്ലെന്ന് ഉറപ്പാക്കാനുള്ള സംവിധാനങ്ങൾ ഏതൊരു അന്താരാഷ്ട്ര സ്ഥാപനത്തിനും ആവശ്യമാണ്. പ്രത്യേകിച്ച് ഭാരതത്തെക്കുറിച്ചുള്ള റിപ്പോർട്ടുകൾ രാഷ്ട്രീയമായി വളരെ ഗൗരവമുള്ള പ്രത്യാഘാതങ്ങൾ സൃഷ്ടിക്കുമ്പോൾ ഈ ചോദ്യം കൂടുതൽ പ്രസക്തമാകുന്നു.
നിഷ്പക്ഷത എന്നത് എതിരാളികളെ ശക്തമായി വിമർശിക്കുന്നതിന്റെ പേരല്ല. നമുക്ക് ഇഷ്ടമില്ലാത്തവരുടെ അവകാശങ്ങൾ പോലും ഒരേ മാനദണ്ഡത്തിൽ സംരക്ഷിക്കാൻ കഴിയുന്നതാണ് യഥാർത്ഥ നിഷ്പക്ഷത. യു.എസ്. മതസ്വാതന്ത്ര്യ കമ്മീഷൻ ഭാരതത്തിലെ മതസ്വാതന്ത്ര്യത്തെക്കുറിച്ച് ശക്തമായ നിലപാട് സ്വീകരിക്കുന്നു. എന്നാൽ അമേരിക്കയിലെ ഹിന്ദു സമൂഹം നേരിടുന്ന മതപരമായ വിവേചനം, ക്ഷേത്രങ്ങൾക്കെതിരായ ആക്രമണം, ഭാരതീയ വംശജർക്കെതിരായ മത-സാംസ്കാരിക വിദ്വേഷം തുടങ്ങിയ വിഷയങ്ങളിൽ അതേ ശക്തിയോടെ ഇടപെടുന്നുണ്ടോ എന്നതും പരിശോധിക്കപ്പെടണം.
മതസ്വാതന്ത്ര്യം ഒരു പ്രത്യേക മതവിഭാഗത്തിന് മാത്രം ലഭിക്കേണ്ട അവകാശമല്ല. ഒരു മുസ്ലിമിന് സ്വന്തം വിശ്വാസം ആചരിക്കാനുള്ള അവകാശമുണ്ടെങ്കിൽ ഒരു ഹിന്ദുവിനും അതേ അവകാശമുണ്ട്. ഒരു ക്രിസ്ത്യാനിക്ക് സ്വന്തം മതനേതാവിനെ അമേരിക്കയിലേക്ക് ക്ഷണിക്കാനുള്ള അവകാശമുണ്ടെങ്കിൽ ഒരു ഹിന്ദു സംഘടനയ്ക്കും ഭാരതീയ സാമൂഹിക നേതാവിനെ ക്ഷണിക്കാനുള്ള അവകാശമുണ്ട്. ഒരു ആശയത്തെ വിമർശിക്കാൻ ഒരാൾക്ക് അവകാശമുണ്ടെങ്കിൽ അതേ ആശയത്തെ പിന്തുണയ്ക്കാൻ മറ്റൊരാൾക്കും അവകാശമുണ്ട്. സ്വാതന്ത്ര്യം നമുക്ക് ഇഷ്ടമുള്ളവർക്കുള്ള അവകാശം മാത്രമല്ല; നമുക്ക് ഇഷ്ടമില്ലാത്തവർക്കും ലഭിക്കേണ്ട അവകാശമാണ്.
ഭാരതത്തിൽ മതസ്വാതന്ത്ര്യവുമായി ബന്ധപ്പെട്ട പ്രശ്നങ്ങളുണ്ടെങ്കിൽ അവ പരിഹരിക്കണം. അനീതി ഉണ്ടായാൽ നിയമം പ്രവർത്തിക്കണം. എന്നാൽ അതിനുള്ള ഉത്തരവാദിത്തം ഭാരതത്തിന്റെ ഭരണഘടനാപരമായ സ്ഥാപനങ്ങൾക്കാണ്. ഭാരതത്തിന് കോടതികളുണ്ട്, നിയമസഭകളുണ്ട്, തിരഞ്ഞെടുപ്പ് സംവിധാനമുണ്ട്, മാധ്യമങ്ങളുണ്ട്, പൗരസമൂഹമുണ്ട്, പ്രതിപക്ഷമുണ്ട്. അതിനാൽ ഒരു വിദേശ ഉപദേശക സമിതിയുടെ റിപ്പോർട്ട് ഭാരതത്തിന്റെ നിയമവിധിയോ ഭരണഘടനയ്ക്ക് മുകളിലുള്ള അധികാരമോ അല്ല.
ഭാരതത്തെ വിമർശിക്കാനുള്ള അവകാശം ലോകത്തിലെ ഏത് സ്ഥാപനത്തിനുമുണ്ട്. എന്നാൽ വിമർശനവും വിധിന്യായവും തമ്മിൽ വ്യത്യാസമുണ്ട്. യു.എസ്. മതസ്വാതന്ത്ര്യ കമ്മീഷന്റെ റിപ്പോർട്ട് ഒരു ഉപദേശക രേഖയാണ്; അത് ഭാരതത്തിലെ ഏതെങ്കിലും സംഘടനയ്ക്കെതിരായ നിയമവിധിയല്ല. രാഷ്ട്രീയ സ്വയംസേവക സംഘത്തെക്കുറിച്ച് കമ്മീഷൻ ഗുരുതരമായ ആരോപണങ്ങൾ ഉന്നയിക്കുന്നുവെങ്കിൽ അവയുടെ തെളിവുകളും രീതിശാസ്ത്രവും സുതാര്യമായി അവതരിപ്പിക്കേണ്ട ഉത്തരവാദിത്തം അതിനുണ്ട്. ആരോപണം മാത്രം തെളിവിന് പകരമാകില്ല.
അതുപോലെ തന്നെ ഒരു സംഘടനയിലെ ഏതെങ്കിലും വ്യക്തിക്കെതിരായ ആരോപണവും സംഘടന മുഴുവൻ കുറ്റക്കാരാണെന്ന നിഗമനവും തമ്മിൽ വ്യക്തമായ വ്യത്യാസമുണ്ട്. ഒരു ജനാധിപത്യ സമൂഹത്തിൽ വ്യക്തിഗത ഉത്തരവാദിത്തം നിയമപരമായ തെളിവിന്റെ അടിസ്ഥാനത്തിലാണ് നിർണയിക്കേണ്ടത്. ഒരു ആശയധാരയോടുള്ള എതിർപ്പ് മാത്രം ഒരു സംഘടനയ്ക്കെതിരായ ശിക്ഷാനടപടിക്ക് മതിയായ കാരണമാകരുത്. രാഷ്ട്രീയ സ്വയംസേവക സംഘത്തെക്കുറിച്ച് യു.എസ്. മതസ്വാതന്ത്ര്യ കമ്മീഷൻ സ്വീകരിക്കുന്ന സമീപനത്തിൽ ഈ വ്യത്യാസം എത്രത്തോളം പാലിക്കപ്പെടുന്നു എന്നതും ചോദ്യം ചെയ്യപ്പെടണം.
ഒരു ആശയത്തെ പരാജയപ്പെടുത്താനുള്ള ഏറ്റവും ശക്തമായ മാർഗം അതിന്റെ ശബ്ദം അടച്ചുപൂട്ടുകയല്ല. അതിനെക്കാൾ ശക്തമായ ആശയം മുന്നോട്ടുവയ്ക്കുകയാണ്. മോഹൻ ഭാഗവത് സംസാരിക്കട്ടെ; അദ്ദേഹത്തിന്റെ വിമർശകർ സംസാരിക്കട്ടെ; അമേരിക്കൻ ജനത ഇരുവശവും കേൾക്കട്ടെ. അതിനുശേഷം അവർക്ക് സ്വന്തം അഭിപ്രായം രൂപീകരിക്കാം. ഇതാണ് ജനാധിപത്യം. സംവാദത്തെ ഭയക്കുന്ന സമീപനം മതസ്വാതന്ത്ര്യത്തിന്റെ സംരക്ഷണമല്ല.
യു.എസ്. മതസ്വാതന്ത്ര്യ കമ്മീഷനോട് ഭാരതത്തിന് ചില അടിസ്ഥാന ചോദ്യങ്ങളുണ്ട്. രാഷ്ട്രീയ സ്വയംസേവക സംഘത്തിനെതിരെ ഉപരോധം ആവശ്യപ്പെടുന്നതിനുള്ള കൃത്യമായ തെളിവുകൾ എന്താണ്? സംഘടനാപരമായ ആരോപണങ്ങളും വ്യക്തിഗത ആരോപണങ്ങളും എങ്ങനെയാണ് വേർതിരിക്കുന്നത്? മോഹൻ ഭാഗവതിന്റെ സന്ദർശനവുമായി ബന്ധപ്പെട്ട് ഇത്തരം ആവശ്യങ്ങൾ ഉയരുന്നതിന്റെ യുക്തി എന്താണ്? റായെ മതസ്വാതന്ത്ര്യ ചർച്ചയിലേക്ക് കൊണ്ടുവരുന്നതിനുള്ള വിഷയപരമായ അടിസ്ഥാനം എന്താണ്? ഭാരതത്തെ വിലയിരുത്താൻ ഉപയോഗിക്കുന്ന മാനദണ്ഡം അമേരിക്കയ്ക്കും മറ്റെല്ലാ രാജ്യങ്ങൾക്കും ഒരുപോലെ ബാധകമാണോ?
ഈ ചോദ്യങ്ങൾ യു.എസ്. മതസ്വാതന്ത്ര്യ കമ്മീഷനെ ആക്രമിക്കുന്നതിനുള്ളതല്ല. മറിച്ച് ഒരു അന്താരാഷ്ട്ര സ്ഥാപനത്തിന്റെ വിശ്വാസ്യത ഉറപ്പാക്കുന്നതിനുള്ളതാണ്. മറ്റുള്ളവരുടെ നിഷ്പക്ഷത പരിശോധിക്കുന്ന സ്ഥാപനത്തിന് സ്വന്തം നിഷ്പക്ഷത പരിശോധിക്കാനുള്ള ബാധ്യത അതിലും കൂടുതലാണ്. വസ്തുനിഷ്ഠത, തെളിവ്, സുതാര്യത, ഒരേ മാനദണ്ഡം — ഈ നാല് തൂണുകളിലാണ് ഒരു മതസ്വാതന്ത്ര്യ സ്ഥാപനത്തിന്റെ വിശ്വാസ്യത നിലനിൽക്കേണ്ടത്.
ഭാരതത്തിന്റെ ആഭ്യന്തര സാമൂഹിക-രാഷ്ട്രീയ വിഷയങ്ങളിൽ വിദേശ സ്ഥാപനങ്ങൾക്ക് അഭിപ്രായം പറയാം. വിമർശിക്കാം. റിപ്പോർട്ടുകൾ പ്രസിദ്ധീകരിക്കാം. എന്നാൽ ആ റിപ്പോർട്ടുകൾ ഭാരതത്തിന്റെ പരമാധികാരത്തിനും ഭരണഘടനാപരമായ സ്ഥാപനങ്ങൾക്കും മുകളിലുള്ള വിധിയായി മാറാൻ കഴിയില്ല. ഭാരതീയ ജനാധിപത്യം അത്ര ദുർബലമല്ല. ഭാരതത്തിലെ പ്രശ്നങ്ങൾ പരിഹരിക്കാൻ ഭാരതത്തിന് സ്വന്തം സ്ഥാപനങ്ങളും ജനാധിപത്യ സംവിധാനങ്ങളും ഉണ്ട്. വിദേശ സ്ഥാപനങ്ങളുടെ സർട്ടിഫിക്കറ്റിനായി ഭാരതം കാത്തിരിക്കുന്നില്ല.
അതുകൊണ്ട് യു.എസ്. മതസ്വാതന്ത്ര്യ കമ്മീഷൻ ആദ്യം സ്വന്തം കണ്ണാടിയിൽ നോക്കേണ്ട സമയമാണിത്. മതസ്വാതന്ത്ര്യത്തിന്റെ പേരിൽ രാഷ്ട്രീയ സ്വയംസേവക സംഘത്തെ ലക്ഷ്യമിടുകയും, മോഹൻ ഭാഗവതിന്റെ അമേരിക്കൻ സന്ദർശനവുമായി ബന്ധപ്പെട്ട് രാഷ്ട്രീയ സമ്മർദ്ദം സൃഷ്ടിക്കുകയും, റായെ അതേ ചർച്ചയിലേക്ക് കൊണ്ടുവരികയും ചെയ്യുമ്പോൾ, ഇതെല്ലാം മതസ്വാതന്ത്ര്യ സംരക്ഷണത്തിന്റെ പരിധിയിൽ തന്നെയാണെന്ന് കമ്മീഷൻ തെളിയിക്കണം. അല്ലാത്തപക്ഷം അതിന്റെ റിപ്പോർട്ടുകൾക്ക് പിന്നിലെ രാഷ്ട്രീയ ഉദ്ദേശ്യത്തെക്കുറിച്ചുള്ള സംശയം കൂടുതൽ ശക്തമാകും.
ഒടുവിൽ ചോദ്യം വളരെ ലളിതമാണ്: യു.എസ്. മതസ്വാതന്ത്ര്യ കമ്മീഷൻ യഥാർത്ഥത്തിൽ മതസ്വാതന്ത്ര്യത്തിന്റെ കാവലാളാണോ, അതോ ഭാരതത്തെ ലക്ഷ്യമിട്ട രാഷ്ട്രീയ പ്രചാരണത്തിന് മതസ്വാതന്ത്ര്യത്തിന്റെ മുദ്ര നൽകുന്ന വേദിയോ?
മോഹൻ ഭാഗവതിനെ വിമർശിക്കാം. രാഷ്ട്രീയ സ്വയംസേവക സംഘത്തെ വിമർശിക്കാം. ഭാരത സർക്കാരിനെ വിമർശിക്കാം. പക്ഷേ വിമർശനത്തിന് പകരം ശിക്ഷയും, സംവാദത്തിന് പകരം വിലക്കും, തെളിവിന് പകരം രാഷ്ട്രീയ ആരോപണവും സ്വീകരിക്കുന്ന സമീപനം മതസ്വാതന്ത്ര്യത്തിന്റെ സംരക്ഷണമല്ല.
ഒരു ആശയത്തെ തോൽപ്പിക്കേണ്ടത് അതിന്റെ ശബ്ദം അടച്ചുപൂട്ടിയല്ല; അതിനെക്കാൾ ശക്തമായ ആശയം ഉയർത്തിയാണ്.
യു.എസ്. മതസ്വാതന്ത്ര്യ കമ്മീഷൻ മറ്റുള്ളവരോട് നിഷ്പക്ഷത ആവശ്യപ്പെടുന്നുവെങ്കിൽ ആദ്യം സ്വന്തം നിഷ്പക്ഷത തെളിയിക്കണം. ഈ ചോദ്യത്തിന് മറുപടി പറയേണ്ടത് ഭാരതമല്ല — യു.എസ്. മതസ്വാതന്ത്ര്യ കമ്മീഷൻ തന്നെയാണ്.
