അടുത്തത് നിഷ്കാമകര്മ്മം, അഥവാ ഫലേച്ഛയോ ആസക്തിയോ കൂടാതുള്ള കര്മ്മാനുഷ്ഠാനം. ഇതിലെ ആശയത്തെപ്പറ്റി ജനങ്ങളുടെ ഇടയില് ഇക്കാലത്ത് പല ധാരണകാണുള്ളത്.
നിഷ്കാമനായിരിക്കുക എന്നുവെച്ചാല്, ഉദ്ദേശ്യരഹിതനാവുക എന്നാണെന്നു ചിലര് പറയുന്നു. അതാണ് അതിന്റെ ശരിയായ അര്ത്ഥമെങ്കില്, ക്രൂരങ്ങളായ മൃഗങ്ങളും ഭിത്തികളും മറ്റുമായേനെ നിഷ്കാമകര്മ്മാനുഷ്ഠാനത്തിന്റെ ഉത്തമ നിദര്ശനങ്ങള്. മറ്റു പലതും ജനകനെ ദൃഷ്ടാന്തീകരിച്ച് ജനകനെപോലെ തങ്ങളും നിഷ്കാമകര്മ്മാനുഷ്ഠാനത്തിന്റെ ആദര്ശങ്ങളായി അംഗീകരിക്കപ്പെടുവാന് കാംക്ഷിക്കുന്നു. ജനകന് ഈ ഖ്യാതി നേടിയത് സന്താനങ്ങളെ ഉല്പാദിപ്പിച്ചിട്ടല്ല; പക്ഷേ ഇക്കൂട്ടരെല്ലാം തങ്ങള് ഒരു പറ്റം കുട്ടികളുടെ പിതാവാണെന്നുള്ള ഒറ്റ യോഗ്യതവെച്ചാണ് ജനകന്മാരാകാന് ആഗ്രഹിക്കുന്നത്.
ശരിയായ നിഷ്കാമകര്മ്മി മൃഗത്തെപ്പോലെ ഹൃദയശൂന്യനോ ഭിത്തിയിലെപ്പോലെ നിര്ജ്ജീവമോ ആകാവതല്ല. അയാള് താമസപ്രകൃതിയല്ല, ശുദ്ധസാത്ത്വികപ്രകൃതിയാണ്, സ്നേഹപ്രകര്ഷത്താല് സമസ്തലോകത്തെയും ആശ്ലേഷിക്കത്തക്കവണ്ണം അയാളുടെ ഹൃദയം സ്നേഹാനുകമ്പാ നിര്ഭരമാകുന്നു. അയാളുടെ സര്വ്വവും ഉള്ക്കൊള്ളുന്ന സ്നേഹാനുകമ്പകള് പ്രായേണ ബഹുജനങ്ങള്ക്കു മനസ്സിലാക്കുവാന് കഴിയില്ല. വിഭിന്ന മാര്ഗ്ഗങ്ങളുടെ സമന്വയം നിഷ്കാമകര്മ്മം- ഇവയാണ് ഗീതയുടെ രണ്ടു വിശേഷലക്ഷണങ്ങള്
