നവരാത്രി ആഘോഷങ്ങളില്‍ ഓരോ ദിവസവും ദുര്‍ഗാദേവിയുടെ ഓരോ രൂപങ്ങള്‍ക്കായാണ് സമര്‍പ്പിച്ചിരിക്കുന്നത്. ഇതില്‍ നാലാം ദിവസത്തെ ആരാധന കൂഷ്മാണ്ഡ ദേവിക്കാണ്. പ്രപഞ്ചത്തിന്റെ സൃഷ്ടിശക്തിയുമായി ബന്ധപ്പെടുത്തി ആരാധിക്കപ്പെടുന്ന ദേവിയുടെ ഈ രൂപത്തിന് നവരാത്രി ആചാരങ്ങളില്‍ പ്രത്യേക സ്ഥാനമുണ്ട്. ജീവിതത്തില്‍ പ്രതീക്ഷയും ധൈര്യവും സമൃദ്ധിയും ഉണ്ടാകുന്നതിനായി നിരവധി ഭക്തര്‍ ഈ ദിവസം ദേവിയെ പ്രാര്‍ഥിക്കുന്നു.
പ്രപഞ്ചത്തില്‍ ഇരുട്ട് നിറഞ്ഞിരുന്ന സമയത്ത് ദേവിയുടെ മന്ദഹാസത്തില്‍നിന്ന് സൃഷ്ടി ആരംഭിച്ചുവെന്നാണ് കൂഷ്മാണ്ഡ ദേവിയുമായി ബന്ധപ്പെട്ട ഐതിഹ്യം. അതുകൊണ്ടുതന്നെ ജീവന്റെ തുടക്കത്തെയും പ്രകാശത്തെയും ഊര്‍ജത്തെയും പ്രതിനിധീകരിക്കുന്ന ദേവീഭാവമായാണ് കൂഷ്മാണ്ഡയെ കണക്കാക്കുന്നത്.
എട്ടു കൈകളുള്ള ദേവിയുടെ രൂപം ശക്തിയുടെയും ദിവ്യമായ ഊര്‍ജത്തിന്റെയും പ്രതീകമാണ്. കൈകളില്‍ വിവിധ ആയുധങ്ങളും പൂജാവസ്തുക്കളും അമൃതകലശവും താമരയും ധരിച്ചിരിക്കുന്ന രൂപത്തിലാണ് ദേവിയെ ചിത്രീകരിക്കുന്നത്. സിംഹമാണ് ദേവിയുടെ വാഹനം. ദേവിയുടെ അനുഗ്രഹം ലഭിച്ചാല്‍ ജീവിതത്തിലെ വെല്ലുവിളികളെ ആത്മവിശ്വാസത്തോടെ നേരിടാന്‍ കഴിയുമെന്നാണ് ഭക്തരുടെ വിശ്വാസം. നവരാത്രിയുടെ നാലാം ദിവസം വീടുകളിലും ക്ഷേത്രങ്ങളിലും പ്രത്യേക പ്രാര്‍ഥനകള്‍ നടത്താറുണ്ട്. രാവിലെ കുളിച്ച് ശുദ്ധിയോടെ പൂജയ്‌ക്കായി തയാറാകാം.
ദേവിയുടെ ചിത്രത്തിനോ വിഗ്രഹത്തിനോ മുന്നില്‍ ദീപം തെളിയിച്ച് പൂക്കളും പഴങ്ങളും സമര്‍പ്പിച്ച് പ്രാര്‍ഥിക്കാം. കുടുംബത്തിന്റെ പാരമ്പര്യത്തിനും ആചാരങ്ങള്‍ക്കും അനുസരിച്ചായിരിക്കും പൂജാക്രമങ്ങള്‍.ദേവിക്ക് ചുവന്ന പൂക്കള്‍ സമര്‍പ്പിക്കുന്നതും മധുരപലഹാരങ്ങള്‍ നിവേദിക്കുന്നതും ചില ആചാരങ്ങളില്‍ പ്രധാനമാണ്. മന്ത്രജപം, ദുര്‍ഗാദേവിയുടെ സ്തുതികള്‍, ആരതി എന്നിവയിലൂടെയും ഭക്തര്‍ ആരാധന നടത്തുന്നു. ഓം ദേവി കൂഷ്മാണ്ഡായൈ നമഃ- ദേവിയോടുള്ള ഭക്തിയും സമര്‍പ്പണവും പ്രകടിപ്പിക്കുന്നതിനായി ഈ മന്ത്രം ജപിക്കാറുണ്ട്
