ദശരഥ ഭരണതന്ത്രത്തിന്റെ ആധുനിക പ്രസക്തി

‘No ancient story, not even Homer’s Iliad or Odyssey, has remained as popular through the course of time… [it is] as old as civilization and has a fresh appeal for every generation.’
– David Frawley, The Oracle of Rama

(ഹോമറിന്റെ ‘ഇലിയഡ്’ അല്ലെങ്കില്‍ ‘ഒഡീസി’ തുടങ്ങിയ പുരാതന കൃതികള്‍ക്ക് പോലും സാധിക്കാത്ത വിധം, കാലത്തിന്റെ ഒഴുക്കിലും ജനപ്രീതി നിലനിര്‍ത്താന്‍ ഇതിനു(രാമായണത്തിനു) കഴിഞ്ഞിട്ടുണ്ട്… നാഗരികതയോളം തന്നെ പഴക്കമുള്ള ഇതിന് (രാമായണേതിഹാസത്തിന്) ഓരോ തലമുറകളിലും പുതുമയാര്‍ന്ന ആകര്‍ഷണീയതയുണ്ട്.)

അമേരിക്കന്‍ വേദപണ്ഡിതനായ ഡേവിഡ് ഫ്രോളി ഈ വാക്കുകള്‍ എഴുതുമ്പോള്‍ ചൂണ്ടിക്കാട്ടിയത് ഒരു കൗതുകകരമായ വസ്തുതയാണ് ഹോമറിന്റെ ഇലിയഡും ഒഡീസിയും
പോലും കാലത്തിന്റെ പരീക്ഷണത്തില്‍ രാമായണത്തോളം ജനപ്രിയത നിലനിര്‍ത്തിയിട്ടില്ല. ത്രേതായുഗത്തില്‍ രചിക്കപ്പെട്ട ഒരു കാവ്യം ഇന്നും ഇന്ത്യന്‍ ഗ്രാമങ്ങളിലും നഗരങ്ങളിലും, കോര്‍പ്പറേറ്റ് സെമിനാറുകളിലും രാഷ്‌ട്രീയ പ്രഭാഷണങ്ങളിലും ഒരുപോലെ ഉദ്ധരിക്കപ്പെടുന്നു എന്നത് യാദൃച്ഛികമല്ല.

എന്തുകൊണ്ടാണ് ഈ ഇതിഹാസം ഇത്രമേല്‍ ജീവിക്കുന്നത്? കാരണം രാമായണം ഒരു മതഗ്രന്ഥമോ പുരാതനകാവ്യമോ മാത്രമല്ല അത് മനുഷ്യന്‍ എന്നും സ്വയം ചോദിക്കുന്ന ചോദ്യങ്ങള്‍ക്കുള്ള ഉത്തരമാണ്: നല്ല നേതൃത്വം എന്താണ്? ആര്‍ക്കാണ് നാം കാതു കൊടുക്കേണ്ടത്? അധികാരത്തിന്റെ മുന്നില്‍ എങ്ങനെ നിലകൊള്ളണം? ഈ ചോദ്യങ്ങള്‍ ത്രേതായുഗത്തിലേതു മാത്രമല്ല, ഇന്നത്തെ ബോര്‍ഡ്‌റൂമുകളിലും കുടുംബങ്ങളിലും രാഷ്‌ട്രീയത്തിലും അലയടിക്കുന്നവയാണ്. ദശരഥന്റെ ഉപദേശകവൃന്ദത്തെ പരിശോധിക്കുമ്പോള്‍, നാം യഥാര്‍ത്ഥത്തില്‍ പഠിക്കുന്നത് നേതൃത്വത്തിന്റെ ശാശ്വതശാസ്ത്രമാണ്.

ഇന്ന്, ബോര്‍ഡ്‌റൂമുകളിലും സ്ഥാപനങ്ങളിലും ‘ടീം ബില്‍ഡിംഗ്’, ‘ഗവേണന്‍സ്’, ‘സ്റ്റേക്ക്ഹോള്‍ഡര്‍ ട്രസ്റ്റ്’ എന്നൊക്കെ പറയുന്ന ആശയങ്ങള്‍, നൂറ്റാണ്ടുകള്‍ക്ക് മുന്‍പ് വാല്മീകി മഹര്‍ഷി ദശരഥ മഹാരാജാവിന്റെ ഭരണത്തെ വിവരിച്ചപ്പോള്‍ തന്നെ വ്യക്തമായി ആവിഷ്‌കരിച്ചിരുന്നു എന്നത് അത്ഭുതകരമാണ്. ദശരഥന്റെ ഏറ്റവും വലിയ സമ്പാദ്യമായി ഇതിഹാസം ചൂണ്ടിക്കാട്ടുന്നത് ഒരു നിധിശാലയോ സൈന്യമോ അല്ല; മറിച്ച് അദ്ദേഹത്തിന്റെ എട്ട് മന്ത്രിമാരും രണ്ട് ഋഷിവര്യന്മാരും ചേര്‍ന്ന ഒരു ‘ഉപദേശകവൃന്ദ’ത്തെയാണ്.

ബാലകാണ്ഡത്തില്‍ വാല്മീകി ഈ എട്ട് മന്ത്രിമാരെ പേരെടുത്തു തന്നെ പരാമര്‍ശിക്കുന്നു. ധൃഷ്ടി, ജയന്തന്‍, വിജയന്‍, സിദ്ധാര്‍ത്ഥന്‍, അര്‍ഥസാധകന്‍, അശോകന്‍, മന്ത്രപാലന്‍, സുമന്ത്രന്‍. ഇവരില്‍ ഓരോരുത്തര്‍ക്കും പ്രത്യേകം ഗുണവിശേഷണങ്ങള്‍ ഇതിഹാസം നല്‍കുന്നുണ്ട്. സത്യസന്ധത, രാജകല്‍പ്പനകള്‍ ഉടനടി ഗ്രഹിക്കാനുള്ള ബുദ്ധിസാമര്‍ത്ഥ്യം, ധര്‍മ്മനിഷ്ഠ. ഇവര്‍ക്കൊപ്പം, രാജ്യകാര്യങ്ങളിലും ആത്മീയകാര്യങ്ങളിലും ഒരുപോലെ ഉപദേശം നല്‍കിയ രണ്ട് പുരോഹിതരും ഉണ്ടായിരുന്നു വസിഷ്ഠനും വാമദേവനും. ഇവരില്‍ വസിഷ്ഠന്‍ ദശരഥന്റെ ഉപനയനാചാര്യന്‍ കൂടിയായിരുന്നു എന്നത് ശ്രദ്ധേയമാണ്; അതായത്, രാജാവിന് ബാല്യം മുതല്‍ അറിയാവുന്ന, അദ്ദേഹത്തിന്റെ സ്വഭാവരൂപീകരണത്തില്‍ പങ്കുവഹിച്ച ഗുരുവായിരുന്നു അദ്ദേഹത്തിന്റെ പ്രധാന രാജ്യതന്ത്രജ്ഞനും. ഈ പത്തംഗ സമിതിയുടെ ഘടനതന്നെ ശ്രദ്ധേയമാണ് ഭരണനിര്‍വഹണത്തിന് (administration) എട്ട് പേരും, ധര്‍മ്മ നിര്‍ണ്ണയത്തിന് (dharmic counsel) രണ്ട് പേരും. ഭൗതികവും ആത്മീയവുമായ ഉപദേശം വേര്‍തിരിക്കാതെ ഒരുമിച്ച് പ്രവര്‍ത്തിക്കണം എന്ന തത്ത്വമാണ് ഇവിടെ അന്തര്‍ലീനമായിരിക്കുന്നത് ആധുനിക ഭരണശാസ്ത്രം ഇന്ന് ‘ethics committee’-കളും ‘adviosry boards’ഉം വഴി വീണ്ടെടുക്കാന്‍ ശ്രമിക്കുന്ന ഒരു സന്തുലനം.

അവരുടെ പിഴവുകളെ പോലും വിലമതിക്കുന്ന വിശാലമന
സ്‌കതയും അവര്‍ക്കുണ്ടായിരുന്നു. കൂടാതെ, സന്ദര്‍ഭോചിതമായ വേഗതയാര്‍ന്ന തീരുമാനശേഷിയും – അപകടം മണത്തറിഞ്ഞാല്‍ ഉടന്‍ പ്രവര്‍ത്തിക്കാനുള്ള ജാഗ്രതയും – അവരെ വേറിട്ടു നിര്‍ത്തി. യുദ്ധത്തിലും സമാധാനത്തിലും ഒരുപോലെ സമചിത്തത പുലര്‍ത്താന്‍ അവര്‍ക്കു കഴിഞ്ഞു. ഇവയെല്ലാം ഇന്നും ഏതൊരു സ്ഥാപനത്തിലും തിരയപ്പെടുന്ന നേതൃഗുണങ്ങള്‍ തന്നെയാണ് – കാലം മാറിയാലും മൂല്യങ്ങള്‍ മാറുന്നില്ല എന്നതിന്റെ തെളിവ്.

ഒരു നേതാവിന്റെ വിജയത്തിന് മൂന്നു തരം സമ്പാദ്യങ്ങള്‍ വേണമെന്ന് ഈ ഇതിഹാസഭാഗം പഠിപ്പിക്കുന്നു. ഒന്ന്, ദൃശ്യമായ സമ്പത്ത് – നിറഞ്ഞ ഖജനാവും അജയ്യമായ സൈന്യവും. രണ്ട്, അദൃശ്യമായ സമ്പത്ത് – ജനങ്ങള്‍ക്ക് നേതാവിലുള്ള വിശ്വാസം, അതില്‍ നിന്നുണ്ടാകുന്ന കൂറും സഹകരണവും. ഇതാണ് നേതൃത്വത്തിന്റെ ആത്മാവ് എന്നു തന്നെ പറയാം, കാരണം ചോദ്യം ചെയ്യപ്പെടാത്ത കൂറും സഹകരണവും ഇതില്‍ നിന്നാണ് ഉടലെടുക്കുന്നത്. എന്നാല്‍ ഈ രണ്ടു സമ്പാദ്യങ്ങളെയും യഥാര്‍ത്ഥ ഫലത്തിലേക്കു പരിവര്‍ത്തിപ്പിക്കുന്ന മൂന്നാമത്തെ ഘടകമാണ് ഉപദേശകവൃന്ദം – മന്ത്രിമാരും ഗുരുക്കന്മാരും ചേര്‍ന്ന ജ്ഞാനശക്തി. ധനവും വിശ്വാസവും ഉണ്ടായിട്ടും അവയെ ശരിയായി വിനിയോഗിക്കാന്‍ കഴിവുള്ള ഒരു സംഘമില്ലെങ്കില്‍, ആ സമ്പാദ്യം വെറും സാധ്യതയായി അവശേഷിക്കും. സ്വേച്ഛാധിപത്യത്തിലേക്കോ കേവല ഇച്ഛാനുസൃതമായ പ്രവര്‍ത്തനത്തിലേക്കോ വഴുതിവീഴാനുള്ള ശക്തമായ പ്രലോഭനത്തെ ഒരു നേതാവിന് അതിജീവിക്കാന്‍ കഴിയുന്നത് ഇത്തരമൊരു വിശ്വസ്തവൃന്ദത്തിന്റെ സാന്നിധ്യം കൊണ്ടു മാത്രമാണ്.

ഇവിടെ ഒരു പുതിയ വീക്ഷണകോണില്‍ നിന്ന് ചിന്തിക്കാം – സുരാഷ്‌ട്രന്റെ നികുതിസമ്പ്രദായം. തേനീച്ച പല പൂക്കളില്‍ നിന്നും അല്‍പാല്‍പമായി തേന്‍ ശേഖരിക്കുന്നതുപോലെ, ഒരുപൂവിനെയും വറ്റിക്കാതെ വേണം ഭരണകൂടം നികുതി പിരിക്കാന്‍ എന്ന ഉപമ ഇന്നത്തെ സാമ്പത്തികനയത്തിനും സുസ്ഥിരതയുടെ തത്ത്വത്തിനും കൃത്യമായി യോജിക്കുന്നു. ചൂഷണത്തിലൂടെയല്ല, സന്തുലിതമായ പങ്കുവയ്‌പിലൂടെയാണ് ദീര്‍ഘകാല അഭിവൃദ്ധി സാധ്യമാകുന്നത് എന്ന സന്ദേശം ഇവിടെ ഒളിഞ്ഞിരിക്കുന്നു. ഇതിനോടു ചേര്‍ത്തുവായിക്കേണ്ട മറ്റൊരു തത്ത്വമാണ് ആവശ്യങ്ങളെയും ആഗ്രഹങ്ങളെയും വേര്‍തിരിച്ചറിയുന്നത് – ആവശ്യങ്ങള്‍ നിര്‍ബന്ധപൂര്‍വം നിറവേറ്റുകയും, ആഗ്രഹങ്ങള്‍ വിവേചനബുദ്ധിയോടെ മാത്രം പരിഗണിക്കുകയും ചെയ്യുന്നതാണ് സ്ഥിരതയിലേക്കുള്ള ആദ്യപടിയെന്ന് ഈ ഭാഗം സൂചിപ്പിക്കുന്നു.

അകോപന്റെ ദൗത്യമാകട്ടെ, മറ്റൊരു തലത്തില്‍ പ്രധാനമാണ്. ‘കേള്‍ക്കപ്പെടണം’ എന്ന ആഗ്രഹം മനുഷ്യമനസ്സിന്റെ അടിസ്ഥാനവാസനയാണ്. അസംതൃപ്തി അനുഭവിക്കുന്ന ഒരാള്‍ക്ക് പലപ്പോഴും പരിഹാരമല്ല വേണ്ടത്, മറിച്ച് തന്റെ വാക്കുകള്‍ ചെവിക്കൊള്ളുന്ന ഒരു സാന്നിധ്യമാണ്. അവഗണിക്കപ്പെടുന്നു എന്ന തോന്നല്‍ ഒരു വ്യക്തിയില്‍ ഉപേക്ഷിക്കപ്പെട്ടു എന്ന വൈകാരികബോധമായി രൂപാന്തരപ്പെടും. ഭരണാധികാരി ഈ സത്യം തിരിച്ചറിഞ്ഞ്, തന്നിലേക്ക് ജനങ്ങള്‍ക്ക് നിര്‍ഭയമായി എത്താനുള്ള വഴി തുറന്നിടുമ്പോള്‍, അതു തന്നെയാണ് സ്ഥിരതയുടെയും വിശ്വാസത്തിന്റെയും അടിത്തറ. ഈ ഒരൊറ്റ ചുമതലയ്‌ക്കായി ഒരു പ്രത്യേക മന്ത്രിയെ തന്നെ നിയോഗിച്ചു എന്നത്, ജനങ്ങളെ കേള്‍ക്കുക എന്നത് ഒരു ഭരണകൂടത്തിന്റെ ദ്വിതീയമായ ചുമതലയല്ല, മറിച്ച് അതിന്റെ കാതലായ ദൗത്യമാണ് എന്ന ഉള്‍ക്കാഴ്ചയാണ് നല്‍കുന്നത്.

സംഘശക്തിയെക്കുറിച്ചുള്ള ഒരു ഗാഢമായ നിരീക്ഷണം കൂടി ഈ ഭാഗത്തുണ്ട് – തന്നെക്കാള്‍ ശക്തരായ ആളുകളോടൊപ്പം പ്രവര്‍ത്തിക്കാന്‍ മടിക്കുന്നവരില്‍ പതിയിരിക്കുന്നത് അരക്ഷിതത്വത്തിന്റെ ഒരു തരം രോഗമാണ്. തങ്ങളെക്കാള്‍ മികച്ചവരാല്‍ മറയ്‌ക്കപ്പെടുമോ എന്ന ഭയം അവരെ ദുര്‍ബലരെയും മുഖസ്തുതിക്കാരെയും മാത്രം ചുറ്റും കൂട്ടാന്‍ പ്രേരിപ്പിക്കുന്നു. ഇത്തരമൊരു നേതൃത്വം അധികകാലം നിലനില്‍ക്കില്ല എന്നത് സ്വാഭാവികമാണ്, കാരണം ദുര്‍ബലരായ ഒരു സംഘത്തിന് ഒരു നേതാവിന്റെ ബലഹീനതകളെ പരിഹരിക്കാനോ കാഴ്ചപ്പാടിനെ വിശാലമാക്കാനോ കഴിയില്ല. വലിയ സ്വപ്‌നം കാണുന്നവര്‍ക്ക് അതിലും വലിയ ഒരു ഉപദേശകവൃന്ദം കൂടിയേ തീരൂ – അല്ലാത്തപക്ഷം ആ സ്വപ്‌നം സ്വപ്‌നമായി തന്നെ അവശേഷിക്കും. ദശരഥന്‍ തന്റെ ചുറ്റും കൂട്ടിയത് അഭിപ്രായവ്യത്യാസം പ്രകടിപ്പിക്കാന്‍ ധൈര്യമുള്ള, സ്വതന്ത്രചിന്തയുള്ള മന്ത്രിമാരെയാണ് എന്നത് പ്രത്യേകം ശ്രദ്ധിക്കേണ്ടതാണ് – അതാണ് ദശരഥ ഭരണത്തിന്റെ കരുത്ത്.

ദശരഥന്റെ ഈ ഇതിഹാസഭാഗം കേവലം ഒരു ഭരണചരിത്ര
വിവരണം മാത്രമല്ല, മറിച്ച് സംഘടനാശാസ്ത്രത്തിന്റെ ഒരു
പുരാതന പാഠപുസ്തകം കൂടിയാണ്. ധനം, ബലം, ജനവിശ്വാസം – ഇവയെല്ലാം ഒരു നേതാവിന് ആവശ്യമാണ്. എന്നാല്‍ ഇവയെ പ്രവര്‍ത്തനക്ഷമമാക്കുന്നത് അയാള്‍ ചുറ്റും കൂട്ടുന്ന ഉപദേശകവൃന്ദമാണ് – അവരുടെ സത്യസന്ധത, കഴിവ്, വൈവിധ്യമാര്‍ന്ന വൈദഗ്ധ്യം. ഒറ്റയ്‌ക്ക് എത്ര മഹാനായാലും ഒരാള്‍ക്കും വിജയം സ്വന്തമാക്കാനാവില്ല എന്നാണ് ഈ ഇതിഹാസഭാഗം നമ്മെ ഓര്‍മിപ്പിക്കുന്നത്. തന്നെക്കാള്‍ മികച്ചവരെ ഭയക്കാതെ ചേര്‍ത്തുനിര്‍ത്താനുള്ള വിനയവും ധൈര്യവുമാണ് യഥാര്‍ത്ഥ നേതൃത്വത്തിന്റെ അളവുകോല്‍.

ജൂള്‍സ് മിഷ്‌ലെ രാമായണത്തില്‍ ‘ദയയുടെ ബൈബിള്‍’ കണ്ടെത്തിയതുപോലെ, ഇന്നത്തെ ഏതൊരു സ്ഥാപനത്തിനും കുടുംബത്തിനും സമൂഹത്തിനും ദശരഥന്റെ ഈ പാഠം ഒരു കണ്ണാടിയാണ്. നമ്മുടെ ചുറ്റുമുള്ള ഉപദേശകവൃന്ദം ആരൊക്കെയാണ്? അവര്‍ സത്യം പറയാന്‍ ധൈര്യമുള്ളവരാണോ, അതോ നമ്മെ പ്രീണിപ്പിക്കാന്‍ മാത്രം ശ്രമിക്കുന്നവരാണോ? അവരെ നാം എത്രത്തോളം വിശ്വസിച്ച് ചുമതലപ്പെടുത്തുന്നു? ഈ ചോദ്യങ്ങള്‍ സ്വയം ചോദിക്കാനുള്ള ഒരു ക്ഷണമാണ് വാല്മീകി മഹര്‍ഷി നമുക്ക് ഈ ഇതിഹാസഭാഗത്തിലൂടെ നല്‍കുന്നത്. കാലദേശങ്ങള്‍ക്കതീതമായി, ഇന്നും അതേ പ്രസക്തിയോടെ നിലനില്‍ക്കുന്ന ഒരു നേതൃത്വദര്‍ശനം നമുക്കിവിടെ കാണാം.