സദ്ബുദ്ധി കൈവരിക്കുന്നതിനുവേണ്ടിയാണ് ‘ധീ’ എന്ന പദം ഗായത്രിയില് പ്രയോഗിച്ചിരിക്കുന്നത്. ഇതേപ്പറ്റിയുള്ള ചില പ്രമാണങ്ങള് താഴെ കൊടുത്തിരിക്കുന്നു.
ധീശബ്ദോ ബുദ്ധിവചനഃ
കര്മ്മവചനോ വാ
വാഗ് വചനശ്ച
(സായണ, ഉവ്വടഃ.)
‘ധീ’ പദം ബുദ്ധിവാചിയും, കര്മ്മവാചിയും, വാക്യവാചിയും ആകുന്നു.
ബുദ്ധയോ വൈ ധിയഃ
(മൈത്ര്യൂപനിഷത് 6/7)
ബുദ്ധിതന്നെയാണ് ധിയഃ.
‘ധര്മ്മാദി വിഷയാ ബുദ്ധിഃ’
(യാജ്ഞ. സായണ)
ധര്മ്മാദി വിഷയപരമായ ബുദ്ധിക്കു ‘ധീ’ എന്നു പറയുന്നു.
ധിയോ ധരണാവത്യോ ബുദ്ധയഃ
(വിഷ്ണു. ഭാഷ്യം)
ധാരണം ചെയ്യാവുന്ന ബുദ്ധിയുടെ പേരാണു ധിയഃ.
കര്മ്മാണി ധിയഃ
(അഥര്വ്വണ)
കര്മ്മത്തിനു ബുദ്ധി എന്നു പറയുന്നു.
കര്മ്മയജ്ഞസഹസ്രേഭ്യസ്ത
പോയജ്ഞോ വിശിഷ്യതേ
തപോയജ്ഞ സഹസ്രേഭേ്യാ ജപയജ്ഞോ വിശിഷ്യതേ
ജപയജ്ഞ സഹസ്രേഭഭേ്യാ ധ്യാനയജ്ഞോ വിശിഷ്യതേ
ധ്യാനാത് പരോ നാസ്തി നിശ്ചിദ് ധ്യാനം ജ്ഞാനസ്യ സാധനം
(ലിംഗപുരാണ പൂര്വ്വാര്ദ്ധേ അ. 5)
അനേകായിരം കര്മ്മയജ്ഞങ്ങളേക്കാള് ശ്രേഷ്ഠമാണ് തപയജ്ഞം. അനേകായിരം തപയജ്ഞങ്ങളേക്കാള് ശ്രേഷ്ഠമാണ് ജപയജ്ഞം. അനേകായിരം ജപയജ്ഞങ്ങളേക്കാള് ശ്രേഷ്ഠമാണ് ധ്യാനയജ്ഞം. ധ്യാനത്തേക്കാള് ശ്രേഷ്ഠമായി യാതൊരു യജ്ഞവുമില്ല. ധ്യാനം യജ്ഞത്തിന്റെ ഉപാധി ആണ്.
