ഭൗതികശാസ്ത്രത്തിലും ഗണിതത്തിലും ഒരുപോലെ മികവുപുലര്‍ത്തിയ അസാധാരണ പ്രതിഭയായിരുന്നു 1923-ല്‍ കാണ്‍പൂരില്‍ ജനിച്ച ഹരിശ്ചന്ദ്ര . കേംബ്രിഡ്ജില്‍ പോള്‍ ഡിറാക്കിന്റെ കീഴില്‍ ഭൗതികശാസ്ത്രം പഠിച്ച ഹരീഷ് ഇരുപതാം നൂറ്റാണ്ടിലെ ഏറ്റവും പ്രശസ്തനായ ഭൗതികശാസ്ത്രജ്ഞരില്‍ ഒരാളും നോബല്‍ സമ്മാന ജേതാവുമായ വുള്‍ഫ്ഗാങ് പൗളിയെ തിരുത്തിയാണ് ലോകശ്രദ്ധ നേടിയത്. അന്താരാഷ്‌ട്രതലത്തില്‍ ഗണിതശാസ്ത്രത്തെയും സൈദ്ധാന്തിക ഭൗതികശാസ്ത്രത്തെയും സ്വാധീനിക്കുന്ന ക്വാണ്ടം മെക്കാനിക്‌സ്, കണികാ ഭൗതികശാസ്ത്രം, ലാംഗ്ലാന്‍ഡ്‌സ് പ്രോഗ്രാം എന്നിവക്ക് അടിത്തറയിട്ടവയാണ് അദ്ദേഹത്തിന്റെ സിദ്ധാന്തങ്ങള്‍.
ചില ശാസ്ത്രജ്ഞര്‍ പുതിയ കണ്ടെത്തലുകള്‍ നടത്തുന്നു. മറ്റു ചിലര്‍ പ്രപഞ്ചത്തെ മനസ്സിലാക്കുന്നതിനുള്ള പുതിയ വഴികള്‍ സൃഷ്ടിക്കുന്നു. ഹരിശ് ചന്ദ്ര ഇതില്‍ രണ്ടാമത്തെ വിഭാഗത്തില്‍ പെട്ടയാളാണ്. 1923-ല്‍ കാണ്‍പൂരില്‍ ജനിച്ച അദ്ദേഹം ഭൗതികശാസ്ത്രജ്ഞനായി ഉന്നത കലാശാലാ ജീവിതം ആരംഭിക്കുകയും നോബല്‍ സമ്മാന ജേതാവായ പോള്‍ ഡിറാക്കിന്റെ കീഴില്‍ കേംബ്രിഡ്ജ് സര്‍വകലാശാലയില്‍ നിന്ന് ഡോക്ടറേറ്റ് നേടുകയും ചെയ്തു. ഈ കാലയളവിലാണ് നോബല്‍ സമ്മാന ജേതാവും സഹ ഭൗതികശാസ്ത്രജ്ഞനുമായ വുള്‍ഫ്ഗാങ് പോളിയുടെ ഒരു ഗണിതശാസ്ത്ര പിശക് അദ്ദേഹം കണ്ടെത്തിയതും ചൂണ്ടിക്കാട്ടിയതും. പിന്നീട് ഹരിശ്ചന്ദ്ര ഭൗതികശാസ്ത്രം ഉപേക്ഷിച്ച് ഗണിതശാസ്ത്രത്തില്‍ മാത്രമായി ശ്രദ്ധയൂന്നി. സമമിതി, പ്രാതിനിധ്യ സിദ്ധാന്തം എന്നിവയെക്കുറിച്ചുള്ള അദ്ദേഹത്തിന്റെ ഗവേഷണം ആധുനിക ഗണിതശാസ്ത്രത്തിനു നല്‍കിയ സംഭാവനകള്‍ വിലമതിക്കാനാവാത്തതാണ്. സൈദ്ധാന്തിക, കണിക ഭൗതികശാസ്ത്രത്തിന് അടിത്തറ പാകുന്നതിലും അദ്ദേഹത്തിന്റെ ഗവേഷണങ്ങള്‍ വലിയ പങ്കുവഹിച്ചു.
ബെംഗളൂരുവിലെ ഇന്ത്യന്‍ ഇന്‍സ്റ്റിറ്റ്യൂട്ട് ഓഫ് സയന്‍സില്‍ ചേരുന്നതിന് മുമ്പ് അലഹബാദ് സര്‍വകലാശാലയില്‍ നിന്നു ഭൗതികശാസ്ത്രം പഠിച്ച അദ്ദേഹം അവിടെ പ്രശസ്ത ആണവ-ഭൗതികശാസ്ത്രജ്ഞനായ ഹോമി ജെ. ഭാഭയുടെ കീഴില്‍ ജോലി ചെയ്തു. ക്വാണ്ടം മെക്കാനിക്‌സിന് അടിസ്ഥാനമിട്ടവരില്‍ ഒരാളായ പോള്‍ ഡിറാക്കിന്റെ കീഴില്‍ ഡോക്ടറല്‍ പഠനം നടത്താന്‍ 1945-ല്‍ ആണ് അദ്ദേഹം കേംബ്രിഡ്ജ് സര്‍വകലാശാലയില്‍ എത്തിയത്. ഐന്‍സ്റ്റീന്റെ ആപേക്ഷികതാ സിദ്ധാന്തത്തിന്റെ കേന്ദ്രബിന്ദുവായ ഗണിതശാസ്ത്ര ഘടനയായ ലോറന്റ്‌സ് ഗ്രൂപ്പിന്റെ പ്രതിനിധാനങ്ങളിലാണ് അദ്ദേഹത്തിന്റെ ഡോക്ടറല്‍ തീസിസ്.
സൈദ്ധാന്തിക ഭൗതികശാസ്ത്രത്തിന് അടിസ്ഥാനമായ ഗണിതശാസ്ത്ര സിദ്ധാന്തങ്ങളില്‍ ഹരിശ്ചന്ദ്ര കൂടുതല്‍ താല്‍പ്പര്യം പ്രകടിപ്പിച്ചുതുടങ്ങിയതും കേംബ്രിഡ്ജില്‍ വെച്ചാണ്. പ്രമുഖ ഗണിതശാസ്ത്രജ്ഞരുമായുള്ള അദ്ദേഹത്തിന്റെ ഇടപെടലുകള്‍ ഒടുവില്‍ ഭൗതികശാസ്ത്രത്തില്‍ നിന്ന് ശുദ്ധ ഗണിതശാസ്ത്രത്തിലേക്ക് തന്റെ കരിയര്‍ മാറ്റാന്‍ അദ്ദേഹത്തെ പ്രേരിപ്പിച്ചു. ഹരീഷ് ചന്ദ്രയുടെ ഏറ്റവും വലിയ നേട്ടം അര്‍ദ്ധലളിതമായ ലീ ഗ്രൂപ്പുകളുടെ പ്രാതിനിധ്യത്തെക്കുറിച്ചുള്ള ആധുനിക സിദ്ധാന്തം വികസിപ്പിച്ചതാണ്.
ലളിതമായി പറഞ്ഞാല്‍, തുടര്‍ച്ചയായ സമമിതികളെ വിവരിക്കാന്‍ ഉപയോഗിക്കുന്ന ഗണിതശാസ്ത്ര ഘടനകളാണ് ലീ ഗ്രൂപ്പുകള്‍. പ്രാഥമിക കണങ്ങളുടെ സ്വഭാവം മുതല്‍ സ്ഥലത്തെയും സമയത്തെയും നിയന്ത്രിക്കുന്ന നിയമങ്ങളില്‍ വരെ ഭൗതികശാസ്ത്രത്തിലുടനീളം ഈ സമമിതികള്‍ക്ക് ഏറെ പ്രാധാന്യമുണ്ട്.
ഹരിശ്ചന്ദ്രയ്‌ക്ക് മുമ്പ്, ഈ സമമിതികളെ പഠിക്കാന്‍ ആവശ്യമായ ഗണിതശാസ്ത്ര സിദ്ധാന്തങ്ങള്‍ അപൂര്‍ണ്ണമായിരുന്നു. ഗണിതശാസ്ത്രജ്ഞര്‍ക്ക് വളരെ സങ്കീര്‍ണ്ണവും അനന്തമാന പ്രാതിനിധ്യങ്ങളും വിശകലനം ചെയ്യാന്‍ സഹായിക്കുന്ന കര്‍ശനരീതികള്‍ വികസിപ്പിച്ചെടുത്തത് അദ്ദേഹമാണ്. ഇന്ന് ഗണിതശാസ്ത്രത്തിന്റെ കേന്ദ്രബിന്ദുവായി നിലനില്‍ക്കുന്ന നിരവധി സിദ്ധാന്തങ്ങളുടെ ഒരു പരമ്പരതന്നെ ഹരീഷ് ചന്ദ്ര സൃഷ്ടിച്ചു. ഹരീഷ് ചന്ദ്ര പ്രതീക സൂത്രവാക്യം, ഹാര്‍മോണിക് വിശകലനത്തിന് അടിസ്ഥാനമായ ഹരിശ്ചന്ദ്ര റെഗുലാരിറ്റി സിദ്ധാന്തം, ഹരിശ്ചന്ദ്ര ഹോമോമോര്‍ഫിസം, വ്യതിരിക്ത ശ്രേണി പ്രതിനിധാനങ്ങള്‍ക്ക് അടിത്തറ പാകിയ പ്രവര്‍ത്തനങ്ങള്‍ എന്നിവയെല്ലാം അദ്ദേഹത്തിന്റെ പ്രധാന സംഭാവനകളില്‍ പെടുന്നു. ഹരിശ്ചന്ദ്ര ഒടുവില്‍ ഒരു പൂര്‍ണസമയ ഗണിതശാസ്ത്രജ്ഞനായി മാറിയെങ്കിലും, അദ്ദേഹത്തിന്റെ ഗവേഷണം ഭൗതികശാസ്ത്രത്തില്‍ വലിയ പ്രകമ്പനങ്ങള്‍ സൃഷ്ടിച്ചു. ആധുനിക ക്വാണ്ടം മെക്കാനിക്‌സും ക്വാണ്ടം ഫീല്‍ഡ് സിദ്ധാന്തവും സമമിതി തത്ത്വങ്ങളെ വളരെയധികം ആശ്രയിക്കുന്നു. പ്രകൃതിയുടെ അടിസ്ഥാന കണങ്ങളെയും ശക്തികളെയും വിവരിക്കുന്ന കണികാ ഭൗതികശാസ്ത്രത്തിന്റെ സ്റ്റാന്‍ഡേര്‍ഡ് മോഡല്‍ സമമിതി ഗ്രൂപ്പുകളെയും അവയുടെ പ്രാതിനിധ്യങ്ങളെയും ചുറ്റിപ്പറ്റിയാണ് നിര്‍മ്മിച്ചിരിക്കുന്നത്. ഹരരിശ്ചന്ദ്രയുടെ ഗണിതശാസ്ത്ര ചട്ടക്കൂട് ഈ ഘടനകളെ പഠിക്കാന്‍ ഏറെ സഹായകമായി. ഹരീഷ് ചന്ദ്ര വികസിപ്പിച്ചെടുത്ത ആശയങ്ങളും സാങ്കേതിക വിദ്യകളും ‘ഗണിതശാസ്ത്രത്തിന്റെ മഹത്തായ ഏകീകൃത സിദ്ധാന്തം’ എന്ന് വിശേഷിപ്പിക്കപ്പെടുന്ന ലാങ്ലാന്‍ഡ്സ് പ്രോഗ്രാം സംഖ്യാ സിദ്ധാന്തത്തിന്റെ അനിവാര്യ ഘടകങ്ങളായി മാറി.
1954-ല്‍ അമേരിക്കന്‍ മാത്തമാറ്റിക്കല്‍ സൊസൈറ്റിയുടെ കോള്‍ സമ്മാനവും 1973-ല്‍ റോയല്‍ സൊസൈറ്റിയുടെ ഫെലോഷിപ്പും ലഭിച്ച അദ്ദേഹത്തെ 1977-ല്‍ ഭാരതം പത്മഭൂഷണ്‍ നല്‍കി. 1963 മുതല്‍ 1983-ല്‍ മരണം വരെ, ലോകത്തിലെ ഏറ്റവും പ്രശസ്തമായ ഗവേഷണ സ്ഥാപനങ്ങളിലൊന്നായ പ്രിന്‍സ്റ്റണിലെ ഇന്‍സ്റ്റിറ്റ്യൂട്ട് ഫോര്‍ അഡ്വാന്‍സ്ഡ് സ്റ്റഡിയില്‍ പ്രൊഫസറായി അദ്ദേഹം സേവനമനുഷ്ഠിച്ചു. ഇന്ന്, ലോകം അദ്ദേഹത്തെ ആധുനിക പ്രാതിനിധ്യ സിദ്ധാന്തത്തിന്റെ സ്ഥാപകരില്‍ ഒരാളായി കണക്കാക്കുന്നു. ഡിറാക്കിനെയോ പൗളിയെയോ പോലെ അദ്ദേഹത്തിന് ആഗോള സ്വീകാര്യത ലഭിച്ചില്ലെങ്കിലും, അദ്ദേഹം വികസിപ്പിച്ചെടുത്ത ഗണിതശാസ്ത്ര ഘടനകള്‍ ലോകമെമ്പാടും ഗണിതശാസ്ത്ര, ക്വാണ്ടം ഭൗതികശാസ്ത്ര, കണികാ സിദ്ധാന്ത ഗവേഷണത്തിങ്ങള്‍ക്ക്് അടിത്തറയിടുന്നു.
