ഭോപ്പാൽ ; മധ്യപ്രദേശിലെ ചരിത്രപ്രസിദ്ധമായ ഭോജ്ശാല, വീണ്ടും നിയമ-സാംസ്കാരിക ചർച്ചകളുടെ കേന്ദ്രബിന്ദുവായി മാറുന്നു . മധ്യപ്രദേശ് ഹൈക്കോടതിയുടെ ഇൻഡോർ ബെഞ്ചാണ് തർക്കമന്ദിരത്തെ ക്ഷേത്രമായി പ്രഖ്യാപിച്ചത്. ഭോജ്ശാല വാഗ്ദേവിക്ക് സമർപ്പിച്ചിരിക്കുന്ന ക്ഷേത്രമാണെന്നും കോടതി അംഗീകരിച്ചു. സ്ഥലത്തെ ക്ഷേത്രവുമായി ബന്ധിപ്പിക്കുന്ന നിർണായക തെളിവുകൾ വെളിച്ചത്തു കൊണ്ടുവന്നത് ആർക്കിയോളജിക്കൽ സർവേ ഓഫ് ഇന്ത്യയുടെ റിപ്പോർട്ടാണ് .
2022-ൽ ‘ഹിന്ദു ഫ്രണ്ട് ഫോർ ജസ്റ്റിസ്’ ആണ് സ്ഥലത്തിന്റെ മതപരമായ സ്വഭാവം നിർണ്ണയിക്കണമെന്നും ഹിന്ദു സമൂഹത്തിന് സ്ഥലത്തിന്മേൽ പൂർണ്ണ അവകാശങ്ങൾ വേണമെന്നും ആവശ്യപ്പെട്ട് ഹർജി ഫയൽ ചെയ്തത് . തുടർന്ന്, സ്ഥലത്തിന്റെ ശാസ്ത്രീയ സർവേ നടത്താൻ കോടതി ASI-യോട് നിർദ്ദേശിച്ചു. എ.എസ്.ഐ 98 ദിവസം നീണ്ടുനിന്ന ഈ ശാസ്ത്രീയ സർവേ നടത്തി റിപ്പോർട്ട് ഹൈക്കോടതിയിൽ സമർപ്പിച്ചു. ബന്ധപ്പെട്ട എല്ലാ കക്ഷികളുടെയും വാദങ്ങൾ കേട്ട ശേഷമാണ് ഹൈക്കോടതി ഇപ്പോൾ വിധി പ്രഖ്യാപിച്ചത്.
ശാസ്ത്രീയ അന്വേഷണങ്ങൾ, ചരിത്രപരമായ ചർച്ചകൾ, ആയിരക്കണക്കിന് രേഖകളുടെ പരിശോധന എന്നിവ ഉൾപ്പെടുന്ന ഏകദേശം രണ്ട് വർഷം നീണ്ടുനിന്ന നിയമപോരാട്ടത്തിന് ശേഷമാണ് കോടതിവിധി വന്നിരിക്കുന്നത് . രിത്ര പാരമ്പര്യമനുസരിച്ച്, പതിനൊന്നാം നൂറ്റാണ്ടിൽ പർമാർ രാജവംശത്തിലെ പ്രശസ്ത ഭരണാധികാരിയായ ഭോജ് രാജാവാണ് ഇത് സ്ഥാപിച്ചത്. അക്കാലത്ത് ധർ അദ്ദേഹത്തിന്റെ തലസ്ഥാനമായിരുന്നു, ഭോജ്ശാല അറിവിന്റെയും പഠനത്തിന്റെയും പ്രമുഖ കേന്ദ്രമായിരുന്നു. ദൂരെ നിന്ന് വിദ്യാർത്ഥികൾ വിദ്യാഭ്യാസം നേടാൻ ഇവിടെയെത്തുമായിരുന്നു, സംഗീതം, സംസ്കൃതം, യോഗ, തത്ത്വചിന്ത, വ്യാകരണം, ജ്യോതിഷം, ആയുർവേദം തുടങ്ങിയ വിഷയങ്ങൾ ഇവിടെ പഠിപ്പിച്ചിരുന്നു. ഈ സ്ഥലം കേവലം ആരാധനാലയം മാത്രമല്ല, ഇന്ത്യയുടെ പുരാതന ബൗദ്ധിക പൈതൃകത്തിന്റെ ഒരു ജീവസ്സുറ്റ രൂപമായിരുന്നുവെന്ന് ഹിന്ദു പക്ഷം കോടതിയിൽ പറഞ്ഞിരുന്നു.
ഭോജ്ശാല കാലക്രമേണ ഒന്നിലധികം ഇസ്ലാമിക അധിനിവേശങ്ങൾക്ക് വിധേയമായി. 1269-ൽ കമൽ മൗല എന്ന മുസ്ലീം സന്യാസി മാൾവ മേഖലയിൽ എത്തി . തുടർന്ന് ആ പ്രദേശത്ത് ഇസ്ലാമിക സ്വാധീനം വ്യാപിക്കാൻ തുടങ്ങി . തുടർന്ന്, 1305-ൽ, അലാവുദ്ദീൻ ഖിൽജി മാൾവയിൽ അധിനിവേശം നടത്തി. ഭോജ്ശാലയ്ക്ക് കനത്ത നാശനഷ്ടങ്ങൾ വരുത്തിവച്ചു. ആ സമയത്ത്, ഇവിടെ പഠിക്കുന്ന 1,200-ലധികം വിദ്യാർത്ഥികളെയും അധ്യാപകരെയും ഇസ്ലാം സ്വീകരിക്കാൻ വിസമ്മതിച്ചതിന് ബന്ദികളാക്കി കൊലപ്പെടുത്തിയതായും ഹിന്ദുപക്ഷം കോടതിയിൽ സമർപ്പിച്ച രേഖകളിൽ പറയുന്നു. 1401-ൽ, ദിലാവർ ഖാൻ സമുച്ചയത്തിന്റെ ഒരു ഭാഗം ദർഗയാക്കി മാറ്റാൻ ശ്രമിച്ചു.
പിന്നീട്, 1514-ൽ, മഹ്മൂദ് ഷാ ഭോജ്ശാല സമുച്ചയത്തിന്മേലുള്ള തന്റെ നിയന്ത്രണം ഏകീകരിക്കാൻ ശ്രമിക്കുകയും കമൽ മൗല ശവകുടീരം വികസിപ്പിക്കുകയും ചെയ്തു. ഈ സംഭവങ്ങളുടെ അടിസ്ഥാനത്തിലാണ് ഈ സ്ഥലം പിന്നീട് ഒരു പള്ളി എന്നും ദർഗ എന്നും വിളിക്കപ്പെടാൻ തുടങ്ങിയതെന്ന് ഹിന്ദു പക്ഷം വാദിക്കുന്നു. പിന്നീട്, മേദിനി റായ് മുസ്ലീം ഭരണാധികാരികൾക്കെതിരെ യുദ്ധം ചെയ്യുകയും പ്രദേശത്തിന്റെ നിയന്ത്രണം പുനഃസ്ഥാപിക്കുകയും ചെയ്തു.
1703-ൽ, മറാത്തക്കാർ മാൾവയുടെ നിയന്ത്രണം നേടി, മുസ്ലീം ഭരണത്തിന് അന്ത്യം കുറിച്ചു. ഇതിനെത്തുടർന്ന് ബ്രിട്ടീഷ് ഭരണം വന്നു. 1902-ൽ, പ്രഭു കഴ്സൺ ഭോജ്ശാലയിൽ നിന്ന് സരസ്വതി ദേവിയുടെ വിഗ്രഹം ഇംഗ്ലണ്ടിലേക്ക് കൊണ്ടുപോയി എന്ന് . സ്വാതന്ത്ര്യലബ്ധിക്കുശേഷം, 1952-ൽ, ഭോജ്ശാല എ.എസ്.ഐയുടെ അധികാരപരിധിയിലായി.
ഇന്നും, ഭോജ്ശാല സമുച്ചയത്തിൽ നിരവധി ലിഖിതങ്ങൾ, സങ്കീർണ്ണമായി കൊത്തിയെടുത്ത തൂണുകൾ, സംസ്കൃതം, പ്രാകൃതം, പുരാതന നാഗരി ലിപി എന്നിവയുടെ അടയാളങ്ങൾ വഹിക്കുന്ന വാസ്തുവിദ്യാ അവശിഷ്ടങ്ങൾ ഉണ്ട്. ഈ ലിഖിതങ്ങളിൽ പലതിലും “ഓം നമഃ ശിവായ”, “ഓം സരസ്വത്യൈ നമഃ” എന്നീ പരാമർശങ്ങളും പാർമർ രാജാക്കന്മാരെ സ്തുതിക്കുന്ന സ്തുതിഗീതങ്ങളും അടങ്ങിയിട്ടുണ്ട്
ഒരുകാലത്ത് ഇവിടെ ഉണ്ടായിരുന്ന സരസ്വതി ദേവിയുടെ യഥാർത്ഥ വിഗ്രഹം ബ്രിട്ടീഷ് കൊളോണിയൽ കാലഘട്ടത്തിൽ നീക്കം ചെയ്ത് ലണ്ടനിലേക്ക് കൊണ്ടുപോയി എന്നും ഇന്നും അവിടെ ഒരു മ്യൂസിയത്തിൽ സൂക്ഷിച്ചിട്ടുണ്ടെന്നും ഹിന്ദു പക്ഷം കോടതിയെ അറിയിച്ചു.
ഗണേശൻ, നരസിംഹം, ഭൈരവൻ, ബ്രഹ്മാവ് തുടങ്ങിയ ദേവതകളെ ചിത്രീകരിക്കുന്ന 94 ശിൽപങ്ങളും ശിൽപ ശകലങ്ങളുമാണ് എ.എസ്.ഐ ഇവിടെ നിന്ന് കണ്ടെടുത്തത്. 106 തൂണുകളിലും കൊത്തിയെടുത്ത ദേവതകളുടെ ചിത്രങ്ങൾ ഉളി ഉപയോഗിച്ച് മനഃപൂർവ്വം വികൃതമാക്കിയിട്ടുണ്ടെന്ന് റിപ്പോർട്ടിൽ പറയുന്നു.നിലവിലുള്ള പള്ളി പോലുള്ള ഘടനയ്ക്ക് വാസ്തുവിദ്യാ സന്തുലിതാവസ്ഥയും സമമിതിയും ഇല്ലെന്നും, അതേസമയം യഥാർത്ഥ കെട്ടിടം ഉയർന്ന വാസ്തുവിദ്യാ സങ്കീർണ്ണതയും കലാപരമായ കരകൗശല വൈദഗ്ധ്യവും പ്രകടിപ്പിച്ചുവെന്നും എ.എസ്.ഐ നിരീക്ഷിച്ചു. ക്ഷേത്രത്തിന്റെ യഥാർത്ഥ കല്ലുകളും തൂണുകളും ഉപയോഗിച്ച്, നൂറ്റാണ്ടുകൾക്ക് ശേഷം നിലവിലെ പള്ളിയ്ക്ക് തുല്യമായ ഭാഗം തിടുക്കത്തിൽ നിർമ്മിച്ചതാണെന്നും റിപ്പോർട്ട് പറയുന്നു.യഥാർത്ഥ ക്ഷേത്ര ഘടനയുടെ വിവിധ ഭാഗങ്ങൾ പൊളിച്ചുമാറ്റി, ഇസ്ലാമിക വാസ്തുവിദ്യാ ഘടകങ്ങൾ പിന്നീട് ഉൾപ്പെടുത്തിയതായി എ.എസ്.ഐ വെളിപ്പെടുത്തുന്നു
