ജ്ഞാനം ഭക്തിക്ക് വിരുദ്ധമല്ല. ഭക്തി ജ്ഞാനത്തിനും വിരുദ്ധമല്ല. ഭക്തി ജ്ഞാനത്തിലേക്കുള്ള പാതയാണ്. ജ്ഞാനമാകട്ടെ മുക്തിയുടെയും ജീവന്മുക്തിയുടെയും പാതയാണ്. പാതകള് ഒരിക്കലും ലക്ഷ്യസ്ഥാനത്തിന് എതിരായിരിക്കില്ല. കേവലം പാതയില്ത്തന്നെ നില്ക്കുക എന്നത് നമ്മുടെ പുരോഗമനത്തെ തടസപ്പെടുത്തുമെന്നു മാത്രം. ഭക്തിയില്ലാത്തവര്ക്കും ജ്ഞാനമുണ്ടാകാം. എന്നാല് അത്തരം ജ്ഞാനികളില് ഭക്തിയിലൂടെ നേടിയെടുക്കേണ്ട സമര്പ്പണ ശീലം കുറവാണെന്ന കാരണത്താല് ആ ജ്ഞാനം മൂലം അഹന്ത ജനിക്കുകയും, ആ അഹന്ത സ്വന്തം ജ്ഞാനത്തെ ആവരണം ചെയ്ത് ആ വ്യക്തിയെ പതുക്കെ താഴേക്ക് തള്ളിയിടുകയും ചെയ്യും.
ഭക്തിക്ക് രണ്ട് ഘട്ടങ്ങളുണ്ട്. മാനസിക ശുദ്ധീകരണത്തിലേക്ക് നയിക്കുന്ന അപരാ ഭക്തി, ആത്മജ്ഞാനത്തിലേക്ക് നയിക്കുന്ന പരാഭക്തി. ഉപാസനകളും അര്ച്ചനകളും മറ്റും ഭക്തിയുടെ ആദ്യ ഘട്ടമാകുമ്പോള് ”സ്വയം അന്വേഷണം / ആത്മവിചാരം” എന്നിവ ഭക്തിയുടെ അവസാന ഘട്ടമാകുന്നു. അതിലൂടെ ഭക്തി ജ്ഞാനത്തിലേക്കു വഴിമാറുന്നു. അതിനാലാണ് പറയുന്നത്- ഭക്തി ജ്ഞാനത്തിന് വിരുദ്ധമല്ല, മറിച്ച് ജ്ഞാനം നേടാന് അനിവാര്യമാണ്. ഭക്തി കൂടാതെ, നിങ്ങള്ക്ക് ഈശ്വരീയതക്കു മുന്നില് കീഴടങ്ങാന് കഴിയില്ല, അതുകാരണം അവര്ക്കു കൃപയുമില്ല. ഈ കീഴടങ്ങലിനു വിസമ്മതിക്കുന്നവരില് കാമം പോലുള്ള ക്ഷുദ്ര വികാരങ്ങളുടെ നാശവുമുണ്ടാകില്ല. എന്നാല് ഇവിടെ ഭക്തി എന്നതുകൊണ്ട് ഉദ്ദേശിക്കുന്നത്. കാര്യസിദ്ധിക്കായുള്ള യന്ത്രികാചാരങ്ങളെയോ അത്ഭുതങ്ങള് പ്രതീക്ഷിച്ചു പണം ചെലവഴിച്ചു ചെയ്യുന്ന കര്മ്മകാണ്ഡങ്ങളെയോ അല്ല. ഭക്തിയെന്നാല് ശുദ്ധമായ അര്ത്ഥം പ്രേമമെന്നാണ്.
ഭക്തിയിലൂടെ ഒരാള് ചെയ്യേണ്ടത് ഈ ലോകത്തില് എനിക്ക് ഏറ്റവും അടുത്ത ബന്ധു ഈശ്വരനാണ് എന്ന് വരുത്തിത്തീര്ക്കലാണ്. അങ്ങനെയുള്ള ഉത്തമ ഭക്തിയിലൂടെ മറ്റെല്ലാ മാനസിക ബന്ധനത്തില് നിന്നും സ്വയം മോചിപ്പിക്കാന് കഴിയുന്നില്ലെങ്കില്, അവര് ജ്ഞാനം സ്വീകരിക്കുവാന് പ്രയത്നിച്ചാലും ആത്യന്തിക സത്യം മനസ്സിലാക്കാനോ അപ്രകാരം ജീവിതത്തെ ഉയര്ത്തുവാനോ കഴിയില്ല.
