മേല്പ്പോട്ട് പ്രവര്ത്തിക്കുന്ന വായുവാണ് പ്രാണന്. കീഴ്പോട്ട് പ്രവര്ത്തിക്കുന്ന വായു അപാനന്. അപാന വായുവില് പ്രാണവായുവിനെ ഹോമിക്കുന്ന യജ്ഞമാണ് ചിലര് ചെയ്യുന്നത്. അതായത് പ്രാണായാമത്തിലെ പൂരകം എന്ന ക്രിയ ചെയ്യുന്നു എന്നര്ത്ഥം.
പ്രാണവായുവില് അപാന വായുവിനെ ഹോമിക്കുന്നു. അതായത് ‘രേചകം’ എന്ന ക്രിയ.
ഇതിനിടെ പ്രാണന്റെയും അപാനന്റെയും പ്രവര്ത്തനത്തെ നിരോധിക്കുന്നുമുണ്ട്. അതായത് പൂരകം ചെയ്തതിനുശേഷം, കുംഭകം- പ്രാണാപാനങ്ങളെ നിരോധിക്കുക എന്ന ക്രിയ.
ഇങ്ങനെ യോഗികള് പൂരക-കുംഭക-രേചകങ്ങള് ചെയ്ത് പ്രാണായാമം എന്ന യജ്ഞം ചെയ്യുന്നു.
ആഹാര നിയമന യജ്ഞം (4-30)
ധാരാളം ആഹാരം കഴിക്കുക എന്നത് പ്രാണായാമത്തിന് വിഷമം ഉണ്ടാക്കുന്നതാണ്. ആഹാരം ചുരുക്കുവാന് ആഗ്രഹിച്ച് അല്പാല്പ്പം കുറച്ചുകൊണ്ടിരിക്കുന്നവര് പ്രാണന്-ജ്ഞാനേന്ദ്രിയങ്ങളെയും കര്മേന്ദ്രിയങ്ങളെയും പ്രാണാപാന വായുക്കളെയും, നിയന്ത്രിച്ച് കുംഭകത്തില് തന്നെ നിര്ത്തുന്നു. ഇതും യജ്ഞം തന്നെ.
പന്ത്രണ്ട് തരം യജ്ഞങ്ങള്
ഇങ്ങനെ 25 മുതല് 30-ാം ശ്ലോകം പൂര്വാര്ദ്ധം വരെയുള്ള ശ്ലോകങ്ങളില് 12 തരം യജ്ഞങ്ങളെ പ്രതിപാദിച്ചു. (1) ദൈവയജ്ഞം (2) ബ്രഹ്മാഗ്നി യജ്ഞം (3) ഇന്ദ്രിയ സംയമയജ്ഞം (4) ഇന്ദ്രിയാഗ്നി യജ്ഞം (5) മനോനിയന്ത്രണ യജ്ഞം (6) ദ്രവ്യയജ്ഞം (7) തപോയജ്ഞം (8) യോഗയജ്ഞം (9) സ്വാധ്യായ യജ്ഞം (10) ജ്ഞാനയജ്ഞം (11) പ്രാണയാമ യജ്ഞം (12) ആഹാര നിയന്ത്രണ യജ്ഞം.
ഈ യജ്ഞങ്ങളുടെ ഫലം
ഈ യജ്ഞങ്ങളുടെ സ്വഭാവം അറിയുന്നവര്, അതേപോലെ അനുഷ്ഠിക്കാന് കഴിയുന്നവര്-ഇവരെ യജ്ഞവിത്തുകള് എന്നുപറയാം. അവര് യജ്ഞം അനുഷ്ഠിച്ച് മോക്ഷത്തിന് തടസ്സമായി നില്ക്കുന്ന പാപങ്ങളെ നശിപ്പിക്കുന്നു.
വാസ്തവത്തില് ഈ യജ്ഞങ്ങളെല്ലാം നിഷ്കാമമായി, ഈ ലോകത്തിലെ സുഖമോ ദിവ്യലോകങ്ങളിലെ സുഖമോ ആഗ്രഹിക്കാതെ, അനുഷ്ഠിക്കേണ്ടതാണ്.
