വിഘ്നങ്ങളെ നീക്കുന്നവൻ എന്ന ലളിതമായ വിശ്വാസത്തിനപ്പുറം, ഭാരതീയ ആത്മീയചിന്തയിൽ ഗണപതി ഒരു മഹത്തായ തത്ത്വമാണ്. “ഗണാനാം ത്വാ ഗണപതിം ഹവാമഹേ” എന്ന വൈദിക മന്ത്രധ്വനിയിൽ നിന്ന് ആരംഭിച്ച്, ബീജമന്ത്രങ്ങളുടെയും യന്ത്രങ്ങളുടെയും അന്തർമുഖസാധനയിലേക്ക് വികസിക്കുന്ന ഗണപത്യോപാസന, ഭാരതീയ ധാർമ്മിക-താന്ത്രിക പാരമ്പര്യത്തിന്റെ ആഴമേറിയ ഒരു അധ്യായമാണ്. അതുകൊണ്ടുതന്നെ വിനായക ചതുർത്ഥി ഒരു ജനകീയ ആഘോഷം മാത്രമല്ല; ജ്ഞാനത്തിന്റെയും ശക്തിയുടെയും വിഘ്നനിവാരണത്തിന്റെയും അന്തർബോധത്തിന്റെയും ആരാധനയായി അതിനെ കണക്കാക്കാം.
ഗണപതിയുടെ വൈദിക സാന്നിധ്യത്തിന് ഏറ്റവും പ്രസിദ്ധമായ പ്രമാണം ഋഗ്വേദത്തിലെ “ഗണാനാം ത്വാ ഗണപതിം ഹവാമഹേ” എന്ന മന്ത്രമാണ്. യജ്ഞത്തിന്റെ ആരംഭത്തിൽ വിഘ്നങ്ങൾ അകറ്റി ശുഭത ഉറപ്പാക്കുന്ന ദേവത എന്ന നിലയിലും, ബുദ്ധിയുടെയും വാക്കിന്റെയും പ്രവർത്തനസിദ്ധിയുടെയും അധിപൻ എന്ന നിലയിലും ഗണപതി വൈദിക- പാരമ്പര്യത്തിൽ ക്രമേണ കൂടുതൽ പ്രാധാന്യം നേടി. ഗണപതിയുടെ മറ്റൊരു പ്രധാന വൈദിക-ഉപനിഷത്തീയ വികാസമാണ് ഗണപത്യഥർവശീർഷം. “ത്വം ബ്രഹ്മാ, ത്വം വിഷ്ണുസ്ത്വം രുദ്രസ്ത്വം…” എന്ന തത്ത്വചിന്തയിലൂടെ ഗണപതിയെ ഒരു പ്രത്യേക ദേവതയായി മാത്രം കാണാതെ, പരബ്രഹ്മതത്ത്വത്തിന്റെ പ്രത്യക്ഷീകരണമായി അനുഭവിക്കുന്ന ദർശനത്തിലേക്ക് അത് നയിക്കുന്നു. “ത്വം മൂലം മൂലാധാരസ്ഥിതോऽസി നിത്യം” എന്ന ആശയം ഗണപതിയെ മൂലാധാരചൈതന്യവുമായി ബന്ധിപ്പിക്കുന്ന യോഗ-താന്ത്രിക വ്യാഖ്യാനങ്ങൾക്കും വഴിതുറക്കുന്നു. അതിനാൽ ഗണപതി ആരാധനയ്ക്ക് പുറമേയുള്ള ഐശ്വര്യപ്രാർത്ഥന മാത്രമല്ല, മനുഷ്യന്റെ അന്തർചൈതന്യത്തെ ഉണർത്തുന്ന ഒരു സാധനാമാർഗവും ആകുന്നു.
ഇവിടെയാണ് വൈദിക ഉപാസനയും താന്ത്രിക ഉപാസനയും തമ്മിലുള്ള വ്യത്യാസവും അന്തർബന്ധവും മനസ്സിലാക്കേണ്ടത്. വൈദിക ആരാധനയിൽ മന്ത്രം, അഗ്നി, ഹവിസ്, ഋഷി-ഛന്ദസ്-ദേവതാ ബോധം, ശുദ്ധാചാരം എന്നിവ പ്രധാനമാണ്. താന്ത്രിക ഉപാസനയിൽ മന്ത്രത്തോടൊപ്പം ബീജം, ന്യാസം, യന്ത്രം, മുദ്ര, ധ്യാനം, ആവരണം, ശക്തിതത്ത്വം, അന്തർപൂജ തുടങ്ങിയ ഘടകങ്ങൾ കൂടുതൽ പ്രാധാന്യം നേടുന്നു. എന്നാൽ ഇവ പരസ്പരം വിരുദ്ധമായ രണ്ട് ലോകങ്ങളല്ല. ഒരേ ദൈവതത്ത്വത്തെ വ്യത്യസ്ത സാധനാഭാഷകളിലൂടെ സമീപിക്കുന്ന രണ്ടു പാരമ്പര്യങ്ങളായി അവയെ കാണുന്നതാണ് കൂടുതൽ യുക്തിസഹം. താന്ത്രിക ഗണപത്യോപാസനയിൽ ഏറ്റവും പ്രസിദ്ധമായ ബീജം “ഗം” ആണ്. ഗണപതിയുടെ മൂലബീജമായി ഇതിനെ മന്ത്രസാധനയിൽ സ്വീകരിക്കുന്നു. ബീജമെന്നത് ഒരു സാധാരണ അക്ഷരം മാത്രമല്ല; ദേവതാതത്ത്വത്തെ ശബ്ദരൂപത്തിൽ സംക്ഷിപ്തമാക്കുന്ന മന്ത്രശക്തിയുടെ സൂക്ഷ്മരൂപമാണെന്നതാണ് താന്ത്രിക ദർശനം. അതുകൊണ്ട് ഗണപതിയെ താന്ത്രികമായി ഉപാസിക്കുമ്പോൾ മന്ത്രോച്ചാരണം ഒരു പ്രാർത്ഥന മാത്രമല്ല—ശബ്ദം, ചിത്തം, പ്രാണൻ എന്നിവയെ ഏകാഗ്രമാക്കുന്ന ഒരു അന്തർമുഖ പ്രക്രിയ കൂടിയാണ്.
ഗണപതിയുടെ താന്ത്രികരൂപങ്ങളിൽ ഹരിദ്രാ ഗണപതി, മഹാഗണപതി, ഉച്ചിഷ്ട ഗണപതി, ശക്തിഗണപതി, സിദ്ധി ഗണപതി, ക്ഷിപ്രപ്രസാദ ഗണപതി തുടങ്ങിയ രൂപങ്ങൾ വിവിധ സാധനാപരമ്പരകളിൽ കാണപ്പെടുന്നു. ഇവയെല്ലാം ഒരേ രീതിയിൽ ആരാധിക്കപ്പെടുന്ന രൂപങ്ങളല്ല. ഓരോ രൂപത്തിനും വ്യത്യസ്ത മന്ത്രം, ധ്യാനരീതി, ഉപാസനാക്രമം, തത്ത്വപരമായ ലക്ഷ്യം എന്നിവ പാരമ്പര്യാനുസൃതമായി വ്യത്യാസപ്പെടാം. പ്രത്യേകിച്ച് ഉച്ചിഷ്ട ഗണപതി പോലുള്ള കൗള-താന്ത്രിക രൂപങ്ങളെ പൊതുവായ ഗണപതി പൂജയുമായി തുല്യമാക്കുന്നത് ശരിയല്ല; അവയ്ക്ക് പ്രത്യേക ദീക്ഷയും ഗുരുപരമ്പരയും ആചാരക്രമവും ആവശ്യമാണ്. താന്ത്രിക ദർശനത്തിൽ ഗണപതിയുടെ മൂലാധാരബന്ധം അതീവ ശ്രദ്ധേയമാണ്. യോഗശാസ്ത്രത്തിലെ പ്രതീകഭാഷയിൽ മൂലാധാരം ശരീര-ചൈതന്യത്തിന്റെ അടിസ്ഥാനകേന്ദ്രമായി കണക്കാക്കപ്പെടുന്നു. അവിടെ നിദ്രിക്കുന്ന ശക്തിയുടെ ഉണർവിനുള്ള ആദ്യ കവാടത്തിന്റെ കാവൽക്കാരനായി ഗണപതിയെ ചില യോഗ-താന്ത്രിക പാരമ്പര്യങ്ങൾ കാണുന്നു. അതിനാൽ “വിഘ്നവിനായകൻ” എന്ന പദത്തിന് ബാഹ്യജീവിതത്തിലെ തടസ്സങ്ങൾ നീക്കുക എന്ന അർത്ഥത്തോടൊപ്പം, ആത്മസാധനയുടെ വഴിയിൽ മനസ്സിലും പ്രാണനിലും ഉയരുന്ന വിഘ്നങ്ങളെ അതിജീവിക്കുന്ന അന്തർശക്തി എന്ന അർത്ഥവും ലഭിക്കുന്നു..
വിനായക ചതുർത്ഥിയുടെ മറ്റൊരു ആഴമുള്ള പ്രതീകം മണ്ണിൽ നിന്ന് ഗണപതിയെ നിർമ്മിച്ച്, പൂജിച്ച്, പിന്നീട് ജലത്തിൽ ലയിപ്പിക്കുന്ന ആചാരമാണ്. രൂപം മണ്ണിൽ നിന്ന് ഉദിക്കുന്നു; മന്ത്രവും ഭക്തിയും അതിന് ദൈവിക സാന്നിധ്യത്തിന്റെ പ്രതീകാത്മകത നൽകുന്നു; ഒടുവിൽ അതേ രൂപം ജലത്തിൽ ലയിക്കുന്നു. തത്ത്വചിന്തയുടെ ഭാഷയിൽ ഇത് സൃഷ്ടി–സ്ഥിതി–ലയം എന്ന ശാശ്വത പ്രക്രിയയെ ഓർമ്മിപ്പിക്കുന്നു. ആരാധിച്ച വിഗ്രഹം നശിക്കുന്നില്ല; രൂപം മാറുകയാണ്. ദേവതയുടെ തത്ത്വം രൂപാതീതമായി തുടരുന്നു എന്ന ഭാരതീയ ദർശനത്തിന്റെ മനോഹരമായ പ്രതീകമാണത്. ഇവിടെ ഗണപതിയുടെ ഏകദന്തം, വക്രതുണ്ഡം, മഹോദരം, പാശം, അങ്കുശം, മോദകം എന്നിവയ്ക്കും താന്ത്രിക-ദാർശനിക വ്യാഖ്യാനങ്ങൾ ലഭിക്കുന്നു. പാശം ബന്ധനങ്ങളുടെ പ്രതീകമാകുമ്പോൾ അങ്കുശം ചിത്തത്തെ ശരിയായ ദിശയിലേക്ക് നയിക്കുന്ന നിയന്ത്രണശക്തിയുടെ പ്രതീകമായി വായിക്കാം. മോദകം അന്തർജ്ഞാനത്തിന്റെ മാധുര്യത്തെ സൂചിപ്പിക്കുന്നതായി വ്യാഖ്യാനിക്കപ്പെടുന്നു. വിശാലമായ ഉദരം അനുഭവങ്ങളുടെ വൈവിധ്യത്തെ ഉൾക്കൊള്ളുന്ന ചൈതന്യത്തിന്റെ പ്രതീകമായി കാണപ്പെടുന്നു. വലിയ ചെവികൾ ശ്രവണത്തിന്റെ പ്രാധാന്യത്തെയും ചെറിയ കണ്ണുകൾ ഏകാഗ്രതയെയും ഓർമ്മിപ്പിക്കുന്നു. ഇതിലൂടെ ഗണപതിയുടെ രൂപം തന്നെ ഒരു ധ്യാനശാസ്ത്രമായി മാറുന്നു.
ഗണപതിയുടെ വാഹനമായ മൂഷികനും പ്രതീകാത്മകമായി ശ്രദ്ധേയനാണ്. അനിയന്ത്രിതമായി എല്ലായിടത്തേക്കും ഓടുന്ന മൂഷികൻ മനസ്സിന്റെ ചാഞ്ചാട്ടത്തിന്റെയും വാസനകളുടെയും സൂക്ഷ്മചലനങ്ങളുടെയും പ്രതീകമായി വ്യാഖ്യാനിക്കപ്പെടുന്നു. ആ മൂഷികത്തിന്മേൽ ഗണപതി ഇരിക്കുന്നു എന്നത്, നിയന്ത്രിക്കപ്പെടാത്ത ചിത്തത്തെ ബുദ്ധിയും വിവേകവും അധീനമാക്കുന്ന അവസ്ഥയെ സൂചിപ്പിക്കുന്ന മനോഹരമായ ദാർശനിക പ്രതീകമായി കണക്കാക്കാം. വൈദിക ഉപാസനയിൽ ഗണപതിയെ മന്ത്രത്തിന്റെ ദേവതയായി സമീപിക്കുമ്പോൾ, താന്ത്രിക ഉപാസനയിൽ അതേ ദേവതയെ മന്ത്രശരീരമായും യന്ത്രശരീരമായും ചൈതന്യശക്തിയായും അനുഭവിക്കാൻ ശ്രമിക്കുന്നു. ശ്രീവിദ്യാ പാരമ്പര്യത്തിലും ഗണപതിക്ക് പ്രത്യേക സ്ഥാനമുണ്ട്. ഏതു മഹാസാധനയ്ക്കും മുമ്പ് വിഘ്നങ്ങളെ നീക്കി ചിത്തത്തെ ഏകാഗ്രമാക്കുന്ന ശക്തിയായി ഗണപതിയെ സ്മരിക്കുന്ന പാരമ്പര്യം അതിന്റെ ഭാഗമാണ്. എന്നാൽ ശ്രീവിദ്യയിലെ ഗണപതിയുപാസനയും സാധാരണ ജനകീയ ഗണേശപൂജയും തമ്മിൽ ആചാരപരമായ വ്യത്യാസങ്ങൾ ഉണ്ടാകാം എന്നത് പ്രത്യേകം മനസ്സിലാക്കണം.
അതുകൊണ്ടുതന്നെ വിനായക ചതുർത്ഥി എന്നത് “ഗണപതിക്ക് പൂജ ചെയ്യുന്ന ദിവസം” എന്നതിൽ ഒതുങ്ങുന്നില്ല. അത് മനുഷ്യന്റെ ഉള്ളിലെ വിഘ്നങ്ങളെ തിരിച്ചറിയുകയും അവയെ ജ്ഞാനത്തിന്റെ അങ്കുശത്താൽ നിയന്ത്രിക്കുകയും, ബന്ധനങ്ങളെ പാശമായി തിരിച്ചറിഞ്ഞ് അതിൽ നിന്ന് മോചിതനാകുകയും, ഒടുവിൽ രൂപത്തിനപ്പുറമുള്ള അരൂപചൈതന്യത്തിലേക്ക് സഞ്ചരിക്കുകയും ചെയ്യുന്ന ഒരു ആത്മീയ പ്രതീകമായി മാറുന്നു. വിനായക ചതുർത്ഥിയുടെ യഥാർത്ഥ സന്ദേശം ഒരൊറ്റ വാക്കിൽ പറയേണ്ടിവന്നാൽ അത് “അന്തരവിഘ്നങ്ങളുടെ വിസർജനം” എന്നായിരിക്കും. മണ്ണിൽ നിർമ്മിച്ച ഗണപതി ജലത്തിൽ ലയിക്കുന്നതുപോലെ, നമ്മുടെ അഹങ്കാരം, ഭയം, അജ്ഞാനം, അസംയമിതമായ വാസനകൾ, ചിത്തത്തിന്റെ ചാഞ്ചാട്ടങ്ങൾ എന്നിവയും ജ്ഞാനത്തിന്റെ പ്രവാഹത്തിൽ ലയിക്കട്ടെ. അപ്പോൾ ഗണപതി പുറത്തു പ്രതിഷ്ഠിച്ചിരിക്കുന്ന ഒരു വിഗ്രഹത്തിൽ നിന്ന് അകത്ത് ഉണരുന്ന ബുദ്ധി, വിവേകം, ശക്തി, സിദ്ധി എന്നീ ചൈതന്യങ്ങളുടെ മഹാമന്ത്രമായി മാറുന്നു.
അവസാനം ഗണപതി നമ്മെ പഠിപ്പിക്കുന്നത് ഇതാണ്—വിഘ്നം പുറത്തല്ല; അതിന്റെ വേരുകൾ പലപ്പോഴും നമ്മുടെ തന്നെ ചിത്തത്തിലാണ്. അതിനാൽ യഥാർത്ഥ വിനായകപൂജ, പുറത്തുള്ള വിഗ്രഹത്തിന് മുമ്പിൽ നമസ്കരിക്കുന്നതിൽ മാത്രം പൂർണ്ണമാകുന്നില്ല; ഉള്ളിലെ അജ്ഞാനത്തിനുമേൽ ജ്ഞാനത്തിന്റെ അങ്കുശം സ്ഥാപിക്കുന്ന നിമിഷത്തിലാണ് അത് സഫലമാകുന്നത്.
അങ്ങനെ വിനായക ചതുർത്ഥി ഒരു ആഘോഷത്തിൽ നിന്ന് അന്തരാരാധനയിലേക്കും, അന്തരാരാധനയിൽ നിന്ന് ശക്തിജാഗരണത്തിലേക്കും, ശക്തിജാഗരണത്തിൽ നിന്ന് ആത്മബോധത്തിലേക്കുമുള്ള യാത്രയായി മാറുന്നു.
ജന്മഭൂമി ഓണ്ലൈന്