സമുദായാധികരണം
നാലാമത്തേതായ ഈ അധികരണത്തില്‍ 10 സൂത്രങ്ങളുണ്ട്.ഇതില്‍ ബൗദ്ധന്‍മാരുടെ സിദ്ധാന്തങ്ങളെ ഖണ്ഡിക്കുന്നു.
സൂത്രം – സമുദായ ഉഭയഹേതുകേളപി തദപ്രാപ്തി:
രണ്ട് കാരണങ്ങളോടുകൂടിയ സമുദായത്തെ സ്വീകരിച്ചാലും അതിന്റെ സിദ്ധി ഉണ്ടാകുന്നില്ല.
പരമാണു കാരണമായ ബാഹ്യസമുദായവും സ്‌കന്ധകാരണമായ ആഭ്യന്തര സമുദായവുമെന്ന രണ്ടിനേയും സ്വീകരിച്ചാലും അവര്‍ പറയും പോലെ ആ സമുദായങ്ങളുടേയോ അത് കാരണമായി ജഗത്തിന്റെ ഉല്‍പ്പത്തിയുടെയോ സിദ്ധിയുണ്ടാകുന്നില്ല.
ബൗദ്ധ സിദ്ധാന്തങ്ങളെയാണ് ഈ സൂത്രം മുതല്‍ നിഷേധിക്കുന്നത്. ബുദ്ധമതത്തിന് 4 ഉള്‍പ്പിരിവുകള്‍ ഉണ്ട്. വൈഭാഷികം, സൗത്രാന്തികം, യോഗാചാരം, മാദ്ധ്യമികം എന്നിവയാണവ. ബാഹ്യ വസ്തുക്കളെല്ലാം യഥാര്‍ത്ഥ സത്തയുള്ളവയായി കരുതുന്നവരാണ് വൈഭാഷികര്‍. വൈഭാഷികര്‍ക്ക് കുടം മുതലായവ പ്രത്യക്ഷ പ്രമാണ വിഷയങ്ങളാണ്. വിജ്ഞാനം കൊണ്ട് അനുമാനിക്കുന്ന പദാര്‍ത്ഥങ്ങളെ മാത്രം സത്യമായി അംഗീകരിക്കുന്നവരാണ് സൗത്രാന്തികര്‍. കുടം മുതലായ രൂപത്തില്‍ ഉല്‍പ്പന്നമായ വിജ്ഞാനത്തെയാണ് പ്രത്യക്ഷമായി സ്വീകരിക്കുന്നത്. അങ്ങനെ അവയുടെ സത്തയെ അനുമാനം ചെയ്യുന്നു. അതിനാര്‍ അവര്‍ക്ക് ആനുമാനികര്‍ എന്നും പേരുണ്ട്. നിരാലംബനവിജ്ഞാനം മാത്രമേ സത്തയായിട്ടുള്ളൂ എന്ന് കരുതുന്നവരാണ് യോഗാചാര മതക്കാര്‍. പുറമെ കാണുന്ന വസ്തുക്കളൊക്കെ സ്വപ്‌നദൃഷ്ട പദാര്‍ത്ഥങ്ങളെപ്പോലെ മിഥ്യയാണ്. ഭ്രാന്തി മൂലം അവയ്‌ക്ക് സത്തയുണ്ടെന്ന് തോന്നുന്നതാണ്.
എല്ലാറ്റിനേയും ശൂന്യമായി കാണുന്നവരാണ് മാദ്ധ്യമികര്‍. അവരുടെ ദൃഷ്ടിയില്‍ പദാര്‍ത്ഥങ്ങളേ ഇല്ല. ക്ഷണിക വിജ്ഞാനമാണ് അവരുടേത്. ദീപശിഖയെപ്പോലെ ക്ഷണം തോറും കുറഞ്ഞും കൂടിയും ഇരിക്കുന്നതു പോലെ പദാര്‍ത്ഥങ്ങളുടെ വിജ്ഞാനവും. ഇങ്ങനെയുള്ള ക്ഷണിക വിജ്ഞാനധാരയുടെ പ്രവാഹവും അടക്കവും പദാര്‍ത്ഥങ്ങളുടെ ഉല്‍പ്പത്തിയിലും നാശത്തിലും കാണാം. എണ്ണ അഥവാ ഇന്ധനം തീരുമ്പോള്‍ ദീപശിഖ കെട്ടടങ്ങുന്നതു പോലെ വിജ്ഞാനത്തില്‍ നിന്ന് സംസ്‌കാരം നീങ്ങുമ്പോള്‍ പദാര്‍ത്ഥത്തിന്റെ പ്രതീതി ഇല്ലാതാകും, ശൂന്യമായിത്തീരും. അങ്ങനെ എല്ലാറ്റിന്റെയും ഉല്‍പ്പത്തിയ്‌ക്കും ലയത്തിനും കാരണമായ സംസ്‌കാരം നിശ്ശേഷം നശിച്ച് സര്‍വം ശൂന്യമായിത്തീരുന്നതിനെ അവര്‍ അപവര്‍ഗ്ഗമെന്നോ മുക്തിയെന്നോ അവര്‍ വിളിക്കുന്നു. ഈ സൂത്രത്തില്‍ വൈഭാ ഷികരുടേയും സൗത്രാന്തി കരുടേയും മതങ്ങളെ ഖണ്ഡിക്കുന്നു.
നാലു വിധം പരമാണുക്കളുടെ സംയോജനത്തെപ്പറ്റിയാണ് ബൗദ്ധ ദര്‍ശനം പറയുന്നത്.
