പരമാണുഘടനയില് ഉള്പ്പെട്ടിരിക്കുന്ന പാര്ട്ടിക്കിളിന്റെ ലക്ഷണത്തെക്കുറിച്ച് ആധുനികശാസ്ത്രകാരന്മാര് തലപുകച്ചപ്പോള്, അവര്ക്ക് അഭിമുഖീകരിക്കേണ്ടിവന്ന വ്യക്തവും എന്നാല് അവ്യക്തവുമായ ആനുഭൂതികജ്ഞാനത്തിന്റെ അനിശ്ചിതത്വത്തില് അവര് അത്ഭുതപരതന്ത്രരായി നില്ക്കെ, പൗരാണിക ഋഷിയുടെ വാക്യമായി ഈശാവാസ്യ ഉപനിഷത്തില് അതിനെ സാക്ഷ്യപ്പെടുത്തിയതായി നിതചൈതന്യ യതി രേഖപ്പെടുത്തിയിരിക്കുന്നു:
തദേജതി തന്നൈജതി
തദ്ദൂരേ തദ്വന്തികേ
തദന്തരസ്യ സര്വ്വസ്യ
തദു സര്വ്വസ്യാസ്യ ബാഹ്യതഃ
‘അതു നില്ക്കുന്നു പോകുന്നിതോടുമന്യത്തിനപ്പുറം’ എന്നും ‘അതുദൂരമതന്തികം’ (ഭാഷാന്തരം ശ്രീനാരായണഗുരു) എന്നും പറഞ്ഞതിനെ ഫ്രിജോഫ് കാപ്ര എന്ന ഊര്ജ്ജതന്ത്രജ്ഞന് ഇത്തരത്തില് വിശദീകരിക്കുന്നതായി തന്റെ ‘ഊര്ജ്ജതാണ്ഡവം’ എന്ന കൃതിയില് നിത്യചൈതന്യ യതി രേഖപ്പെടുത്തിയിരിക്കുന്നു- ഒരു ഇലക്ട്രോണിന്റെ സ്ഥാനം സ്ഥിരമാണോ എന്നു ചോദിച്ചാല്, അല്ലെന്നു പറയേണ്ടിവരും. കാലഗതിയനുസരിച്ച് അതിന്റെ സ്ഥിതി മാറുന്നുണ്ടോ എന്നുചോദിച്ചാല് ഇല്ലെന്നു പറയേണ്ടിവരും. ഒരു ഇലക്ട്രോണ് നിശ്ചലമാണോ എന്നു ചോദിച്ചാല്, അതിനുത്തരം ഇല്ലായെന്നു പറയേണ്ടിവരും.
‘പാരമാണ്വിക മേഖലയില് ഒരു പാര്ട്ടിക്കിളിന്റെ ഗതിമാത്ര അറിയാമെങ്കില് അതിന്റെ സ്ഥാനം അറിയാന് പാടില്ല. സ്ഥാനം അറിയാമെങ്കില് അതിന്റെ ഗതിമാത്ര അറിയാന്പാടില്ല. രണ്ടും നമുക്ക് പ്രത്യേകം പ്രത്യേകം അറിയാം. എന്നാല് നിഷ്കൃഷ്ടമായിട്ട് ഒരു സമയത്ത് ഒന്നുമാത്രമേ അറിയാന് കഴിയുകയുള്ളു. പ്രപഞ്ചശാസ്ത്രത്തെ സംബന്ധിച്ച് പില്ക്കാലത്തു പ്രസിദ്ധമായിത്തീര്ന്ന, വെര്ണര് ഹൈസന്ബര്ഗ് എന്ന ശാസ്ത്രജ്ഞന്റെഅനിശ്ചിത തത്ത്വം അനുസരിച്ച് മനുഷ്യന്റെ സാമാന്യബുദ്ധിയില് നിരന്തരം വിരോധാഭാസമുണ്ടാക്കുന്ന പ്രത്യേക സാമര്ത്ഥ്യം ക്വാണ്ടം മെക്കാനിസത്തിനുണ്ട്. അതുതന്നെ മായാസ്വഭാവം.
മായ സാമാന്യ ബുദ്ധിയില് നിരന്തരം വിരോധാഭാസമുണ്ടാക്കുന്നു. യാതൊന്നാണോ സത്യമായി നിലനില്ക്കുന്നത് അതിനെ ബോധ്യപ്പെടുത്താതെ ഹിരണ്മയമായ പാത്രംകൊണ്ട് സത്യത്തെ മൂടിവച്ച് അന്വേഷകനെ ഭ്രമിപ്പിച്ച് അകലേക്ക് കൂട്ടിക്കൊണ്ടുപോകുന്നു. എന്നാല് അകലങ്ങളില് അന്വേഷിച്ച് ‘നേതി, നേതി’ എന്നു ബോദ്ധ്യപ്പെട്ട് അഥവാ ‘ഒന്നൊന്നായ് എണ്ണിയെണ്ണി തൊട്ടെണ്ണും പൊരുളൊടുങ്ങിയാല് ദൃക്ക്’ അന്തിമമമായി നില്ക്കുന്നത് തന്നിലാണ്. കാണപ്പെടുന്നതൊന്നുമല്ല താനാണ് സര്വ്വം എന്ന അറിവില് എത്തിച്ചേരുന്നു. താന് ഏകത്വമാണെന്ന്
ബോധ്യപ്പെട്ടുകഴിഞ്ഞാല് എല്ലാ ദൃശ്യങ്ങളും അപ്രത്യക്ഷമായിത്തീരുന്നു. അനന്തരം ഞാന് എന്ന കേവലസത്തയില് മാത്രം ദൃക്ക് ഒതുങ്ങുന്നു. ഒന്നിനെ പലതായിത്തോന്നിച്ച ദുസ്വാതന്ത്ര്യമാണ് മായ.
