ബ്രഹ്മചര്യാശ്രമത്തില് വേദം അദ്ധ്യയനംചെയ്യുകയും അര്ത്ഥ വിചിന്തനം ചെയ്യുകയും ചെയ്യുന്ന ബ്രഹ്മചാരിയാണ് യജമാനന്. അദ്ധ്യയനം ഹവിസ്സും ആചാര്യന് അഗ്നിയും.
ഗൃഹസ്ഥാശ്രമധര്മ്മത്തില് വിവാഹിതന് തന്നെ യജമാനന്. ശാസ്ത്രാനുസൃതമായി സമ്പാദിച്ച ധനം ഹവിസ്സ്. ദേവന്മാരും ഋഷികളും പിതൃക്കളും പക്ഷിമൃഗാദികളും അതിഥികളും ബന്ധുമിത്രാദികളുമാണ് അഗ്നി.
ദേവന്മാരെ പൂജിക്കാനും ഋഷികളെ ശുശ്രൂഷിക്കാനും പിതൃക്കളെ ശ്രാദ്ധകര്മ്മങ്ങള് ചെയ്തും വംശ പാരമ്പര്യം നിലനിര്ത്തിയും സന്തോഷിപ്പിക്കാനും പക്ഷിമൃഗാദികളെ വളര്ത്തുവാനും അതിതികളെ സല്ക്കരിക്കാനും വേണ്ട ചെലവ് കഴിച്ച് മിച്ചം വരുന്നധനം വിനിയോഗിക്കുക എന്നതാണ് യജ്ഞകര്മ്മം ചെയ്യല്.
ഗൃഹസ്ഥ ജീവിതം ഉപേക്ഷിച്ച് വനത്തില് ചെന്ന് സാത്ത്വിക ജീവിതം തുടരാന് നിശ്ചയിച്ച വാനപ്രസ്ഥന് യജമാനന് വിവിധ തപശ്ചര്യകളും യോഗാനുഷ്ടാനങ്ങളും ചെയ്ത് മനസ്സിനേയും ഇന്ദ്രിയങ്ങളേയും ജയിക്കുക എന്ന ജീവിതം തന്നെ ഹവിസ്സ്, ബ്രഹ്മമോ പരമാത്മാവോ ഭഗവാനോ തന്നെ അഗ്നി.
സംന്യാസികളുടെ യജ്ഞത്തില് മനോബുദ്ധിന്ദ്രിയങ്ങളുടെ പ്രവര്ത്തനമാകുന്ന ഹവിസ്സിനെ ഭഗവാനാക്കുന്ന ഹവിസ്സിലേയ്ക്ക് സമര്പ്പിക്കുക എന്ന യജ്ഞമാണ് അനുഷ്ഠിക്കപ്പെടുന്നത്.
