വായു ചലനാത്മകമാണ്. എപ്പോഴും അത് ചലിച്ചു കൊണ്ടിരിക്കുന്നു. വായു സൂക്ഷ്മപ്രപഞ്ചത്തിലെ പഞ്ചതന്മാത്രകളില് ഒന്നാണ്. വായു ചലിക്കുന്നതിന്നാലാണ് പഞ്ചതന്മാത്രകളുടെ പഞ്ചീകരണപ്രക്രിയ ഉണ്ടായത്. അങ്ങനെ പഞ്ചീകരണപ്രക്രിയയുടെ മിശ്രമായി സ്ഥൂലപ്രപഞ്ചത്തിന് കാരണമായ പരമാണുക്കള് ഉണ്ടായി. വായു അണുക്കളില് ഉള്ളത് കൊണ്ട് അവ വീണ്ടും ചലിക്കുകയും തല്ഫലമായി അവ തമ്മില് യോജിച്ച് പദാര്ത്ഥങ്ങള് ഉത്ഭവിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. വായുവിന്റെ സൃഷ്ടിപരമായ അനുലോമന ചലനഫലമായി അണുക്കള് സംഘടിച്ച് നിലനില് ക്കുന്നു.ഈ വായു തന്നെ സംഹാരപരമായി പ്രതിലോമ മായി ചലിക്കുമ്പോള് ആ പദാര്ത്ഥത്തിന്റെ നില്നില്പ്പ് അവസാനിക്കുകയും വിഘടനം ആരംഭിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു.സ്ഥൂലപ്രപഞ്ചത്തില് പരമാണുക്കളുടെ ഒരു വലിയ പ്രവാഹം വായു ചലനത്താല് നടന്നുകൊണ്ടി രിക്കുന്നു.
പഞ്ചൗതികവസ്തുക്കള് ആ ഒഴുക്കിലെ ചുഴികളാണ്. ആഹാരത്തില് നിന്നും അനുനിമിഷം പരമാണുക്കളെ ചലിപ്പിച്ച് അടുപ്പിച്ച് പരിണമിപ്പിച്ച് സംഘടിപ്പിച്ചു കൊണ്ടിരിക്കുമ്പോള് തന്നെ സംഘടിച്ച പരമാണുക്കളെ വിഘടിപ്പിച്ച് വെളിയിലേക്ക് തള്ളികൊണ്ടും ഇരിക്കുകയാണ്. ഈ അവസ്ഥ നദികളിലെ ചുഴികള്ക്ക് സമമാണ്. പാഞ്ഞൊഴുകി വരുന്ന വെള്ളം ചുഴിയില് അകപ്പെടുകയും ചുഴിയില്പ്പെട്ട വെള്ളം ഒഴുക്കില് പെട്ടു പോവുകയും ചെയ്തുകൊണ്ടേയിരിക്കുന്നു. അകലെ നിന്ന് നോക്കുമ്പോള് ആ ചുഴിക്ക് ഒന്നും സംഭവിച്ചിട്ടില്ലാത്തതുപോലെ അത് അവിടെ തന്നെ തുടരുന്നതായി നമുക്ക് തോന്നുന്നു. പക്ഷേ ഒഴുക്കിന്റെ ശക്തിക്കനുശരണമായി ചുഴിക്ക് പുഷ്ടികൂടുതല് കുറവ് അനുഭവപ്പെടുന്നു. ദിവസങ്ങള് കഴിയുന്തോറും പഴയ ചുഴികള് അപ്രത്യക്ഷമാവുകയും പുതിയചുഴികള് രൂപപ്പെടുകയും ചെയ്യുന്നു. ഒരു ചുഴി നദിയിലെ ഒഴുക്ക് നിശ്ശേഷം തീരുന്നതുവരെയോ ഒരു നിശ്ചിതസമയം വരെയോ മാത്രമാണ് നില്നില്ക്കുന്നത്.
ആ ഒഴുക്കില്പ്പെട്ടു വരുന്ന വസ്തുക്കള് ചുഴിയില് അകപ്പെട്ടാല് ചുഴിക്ക് അസ്വസ്ഥത ഉണ്ടാവുക സ്വാഭാവികമാണ്. പ്രപഞ്ചത്തിലെ ഒഴുക്കില് കാണുന്ന ചുഴികളുടെ കഥയും ഇത് പോലെതന്നെ. ഈ തത്വത്തിന്റെ അടിസ്ഥാനത്തില് ജനിച്ചുവളര്ന്ന് നശിക്കുന്ന എല്ലാ ജീവജാലങ്ങളിലും ബാല്യം, യൗവ്വനം, വാര്ദ്ധക്യം എന്ന മൂന്ന് ഘട്ടങ്ങള് ഉണ്ട്. ബാല്യം വിഘടിക്കുന്നതിനേക്കാള് കൂടുതല് സംഘടിക്കുന്ന പ്രായം (അതായത് വളര്ച്ച), യൗവ്വനം -വിഘടിക്കുന്നത്രതന്നെ സംഘടിക്കുന്ന പ്രായം (അതായത് നിലനില്പ്പ്), വാര്ദ്ധക്യം -വിഘടിക്കുന്നത്ര സംഘടിക്കാത്ത പ്രായം (ഭാഗികമായ നാശം.)
ശരീരത്തുനിന്നും അനുനിമിഷം അണുക്കള് വിഘടിച്ച് അകന്നുകൊണ്ടിരിക്കുന്നു. അത്കൊണ്ട് ആ ശരീരത്തിനു ചുറ്റും അതിന്റെതായ അണുക്കള് തിങ്ങിയും അകലും തോറും അകന്നും കാണും. ഒരു ജീവിക്കു ചുറ്റും അതിന്റെതായ അണുക്കള് തിങ്ങിനില്ക്കുന്ന ഭാഗത്തെ ആ ജീവിയുടെ മണ്ഡലം എന്നു പറയുന്നു. ജീവിയുടെ ജീവിയുടെ ശരീരത്തിന്റെ വലിപ്പത്തിന്റെ ഏറ്റക്കുറവനുസരിച്ച് മണ്ഡലത്തിന്റെ വ്യാസത്തിന് എറ്റക്കുറവുണ്ടാകുന്നു. വേപ്പുതുടങ്ങിയ വൃക്ഷങ്ങളുടെ ചുവട്ടില്കൂടി സഞ്ചരിക്കുന്നതും അവിടെ വിശ്രമിക്കുന്നതും നല്ലതാണെന്നും ചാര് തുടങ്ങിയ വൃക്ഷങ്ങളുടെ ചുവട്ടില്കൂടി സഞ്ചരിക്കുന്നതുപോലെ തെറ്റാണെന്നും പറയുന്നത്. മനുഷ്യനെ സംബന്ധിച്ചിടത്തോളം അവനു ചറ്റും സ്ഥൂലശരീരാണുക്കള് ഉള്ളത് പോലെ തന്നെ സൂക്ഷ്മശരീരത്തിന്റെ ശക്തിയുമുണ്ട്. പതിനാറംഗുലം അകലെ വരെ ഈ ശക്തി വ്യാപിക്കുന്നുണ്ടെന്ന് ഹൈന്ദവദര്ശനകാരന്മാര് പറയുന്നു. ഈ സൂക്ഷ്മശക്തി അടുത്തു സഹകരിക്കുന്നവരിലേക്ക് പകരുവാന് എളുപ്പമുള്ളതാണ്. എപ്പോഴും സജ്ജനങ്ങളുമൊത്തു കഴിയണമെന്നും ദുര്ജനങ്ങളെ കഴിയുന്നിടത്തോളം അകറ്റിനിറുത്തണമെന്നും പറയുവാന് കാരണം. പ്രപഞ്ചത്തില് നമുക്കറിയുവാന് കഴിയുന്ന എല്ലാ ശക്തിവിശേഷങ്ങളും വായുധര്മ്മമാണ്. വായു ചലിച്ചില്ലെങ്കില് പ്രപഞ്ചത്തിലുള്ള എല്ലാ വസ്തുക്കളും അവയ്ക്ക് കാരണമായ പരമാണുക്കളും അവയ്ക്ക് കാരണമായ തന്മാത്രകള് വരെയും സ്തംഭിക്കുകയാണ്. ത്രിദോഷങ്ങളിലെ പിത്തകഫങ്ങള് കൂടി പ്രവര്ത്തന ക്ഷമമാകുന്നത് വാതധര്മ്മം കൊണ്ടാണ്. ഇപ്രകാരം മൂന്നുദോഷങ്ങളില്വച്ച് പിത്തം, കഫം ഇവയ്ക്കുള്ള ചേഷ്ടാശക്തി വായുനിമിത്തം സംഭവിക്കുന്നതാകയാല് വായു പ്രധാനദോഷമാണെന്ന് പരിഗണിക്കുന്നു.
ആയുസ്സ്, ബലം, ദേഹധാരണം എന്നിവ വായു നിമിത്തമാണ് ഉണ്ടാകുന്നത് എന്നും ഈ ലോകത്തിനുതന്നെയും പ്രഭുവായിട്ടുള്ളത് വായുവാണെന്ന് ആത്രേയന് പറയുന്നു. ശരീരത്തെ കര്മ്മക്ഷമമാക്കിത്തീര്ക്കുന്നത് വായുവാണെന്നും, അത് പ്രാണനാകുന്നുവെന്നും ഗര്ഭോപനിഷത്തിലും കാണുന്നു. ആധുനിക ശാസ്ത്രജ്ഞന്മാര് ഞരമ്പുമണ്ഡല ത്തില് വായുസ്ഥിതി ചെയ്യുന്നതായും അത് പ്രാണനോടുചേര്ന്ന് ശാരീരമായ സകലചേഷ്ടകളെയും വഹിക്കുന്നുയെന്നു പറയുന്നു. അത് നിമിത്തം വായുവിനും പ്രാണനും ഭിന്നഭാവം കല്പ്പിക്കാവുന്ന തുമാണ്. വായുകോപമെന്നത് അന്തഃകരണത്തിന്റെ ബാഹ്യപ്രേരണനിമിത്തം ജ്ഞാനേന്ദ്രിയങ്ങള്ക്ക് വന്നുകൂടുന്ന വികാരങ്ങളുടെ ഫലമാകുന്നു. പ്രാണന് സംഭവിക്കാവുന്ന വികാരങ്ങള് മുഴുവനും വായുവിനും ജ്ഞാനേന്ദ്രിയകര്മ്മേന്ദ്രിയങ്ങള്ക്കും സംബന്ധിക്കുകയും ചെയ്യുന്നുണ്ട്. വായുവിന് ഞരമ്പുമണ്ഡലം അധിഷ്ടാനമാകുന്നു. വായുവിനെപോലെ പ്രാണനും സര്വവ്യാപിയാണെങ്കിലും അതിന് ആകാശത്തില് നിന്ന് പരമായസ്ഥാനത്തില്മാത്രം വ്യാപികത്വം സംഭവിക്കുന്നതല്ലാതെ പ്രത്യേകമായ അധിഷ്ഠാനമില്ല. ഈ വായു തന്നെയാണ് വാതം. ആയുര്വേദക്കാര് സാമാന്യമായി വാതവികാരം മുതലായവയ്ക്കാണ് രോഗഹേതുത്വം എന്ന് പറയുന്നത്.
















