മഹര്ലോകം, ജനലോകം, തപോലോകം ഇവയുടെ ഉത്പത്തിയും നാശവും കഴിഞ്ഞ ശ്ലോകത്തില് പറഞ്ഞു. ഈ ശ്ലോകത്തില്, സ്വര്ഗലോകം അതിനു ചോടെയുള്ള ഭുവര്ലോകം, അതിനു താഴെയുള്ള ഈ ഭൂലോകം ഇവയുടെ ഉത്പത്തിയും നാശവും വിവരിക്കുന്നു.
അവ്യക്താല്- അവ്യക്തം എന്ന പദത്തിന് ബ്രഹ്മാവിന്റെ പ്രകൃതി പരിണാമരൂപമായ ശരീരം എന്നര്ത്ഥം.
വ്യക്തഃ- എന്നത്, ദേഹം, ഇന്ദ്രിയങ്ങള്, ഭോഗ്യവസ്തുക്കള്, ഭോഗ സ്ഥാനങ്ങള് എന്നര്ത്ഥം.
രാത്ര്യാഗമേ – രാത്രിയില് ബ്രഹ്മാവ്, ഉറങ്ങുമ്പോള് പ്രജാപതി ശരീരത്തില് ലയിക്കുന്നു. ഇവിടെ ദൈനംദിന പ്രളയത്തിന്റെയും സൃഷ്ടിയുടെയും സ്വഭാവമാണ് വിവരിക്കുന്നത്. ബ്രഹ്മാവിന്റെ ശരീരനാശവും ഉല്പത്തിയും ഉള്ക്കൊള്ളുന്ന മഹാപ്രളയമല്ല എന്ന് ഓര്ക്കണം.
(8-19) : ഭൂതഗ്രാമം എന്നാല് സഞ്ചരിക്കുന്നവയും സഞ്ചരിക്കാത്തവയുമായ പ്രാണി സമൂഹം- ദേവ, മനുഷ്യ, മൃഗ, പക്ഷി, വൃക്ഷലതാദി കീടാദികള് എല്ലാം ഉള്പ്പെടുന്നു. അവയെല്ലാം അവിദ്യ (അജ്ഞാനം) കാരണമായി, തങ്ങളുടെ ആഗ്രഹം പൂര്ത്തീകരിക്കാന്വേണ്ടി, ലൗകിക കര്മ്മങ്ങളും വൈദിക കര്മ്മങ്ങളും യോഗാനുഷ്ഠാനങ്ങളും ചെയ്യുന്നു. പുണ്യകര്മങ്ങളും പാപകര്മ്മങ്ങളും ചെയ്യുന്നു. ആ കര്മ്മങ്ങളുടെ ഫലങ്ങള് അനുഭവിക്കുന്നു.
ബ്രഹ്മാവിന്റെ പകല് സമയമായ കല്പത്തിന്റെ അവസാനത്തില് രാത്രി ആരംഭിക്കുമ്പോള്, എല്ലാ ലോകങ്ങളും അവിടെ വസിക്കുന്നവരും ബ്രഹ്മാവില് ലയിക്കുകയും ബ്രഹ്മാവ് ഉറങ്ങുകയും ചെയ്യുന്നു. ബ്രഹ്മാവ് ഉണരുമ്പോള് ദിവസം തുടങ്ങുമ്പോള് കല്പം ആരംഭിക്കുമ്പോള്-വീണ്ടും ജനിക്കുന്നു.
ഭൂത്വാ, ഭൂത്വാ- പുണ്യപാപങ്ങള്ക്ക് വശംവദരായി, ഈ ലോകത്തില് ജനിക്കുയും മരിക്കുകയും പുനരപിജനനം, പുനരപി മരണം-ചെയ്യുന്നു, നിരവധി തവണ പിന്നീട് പ്രളയം ആരംഭിക്കുമ്പോള് ബ്രഹ്മാവില് ലയിക്കുന്നുവെന്ന് മനസ്സിലാക്കണം. കല്പം ആരംഭിക്കുമ്പോള് അവര് തന്നെ വീണ്ടും ജനിക്കുന്നു. പുതുതായി ഒരു ജീവനും ഉണ്ടാവുന്നില്ല.
ദിവ്യലോകങ്ങൡ എത്തിയവര്ക്കും വീണ്ടും ജനിക്കേണ്ടിവരും. ഒരിക്കലും ഒന്നും അതിന് പരിഹാരമില്ല എന്ന് ആചാര്യന്മാര് വേദം തന്നെ പ്രമാണമാക്കി വ്യക്തമാക്കുന്നു.
