മഹാഭാരത യുദ്ധഭൂമിയില് ഭഗവാന് കൃഷ്ണന് അര്ജുനന് നല്കിയ ദിവ്യപ്രഭാഷണമാണ് കാലാതിവര്ത്തിയായ ഈ ഗ്രന്ഥത്തിന് ജന്മം നല്കിയത്. ഒരു വശത്ത് യശസ്വികളും സദ്വൃത്തരും ആയ പഞ്ചപാണ്ഡവരും മറുവശത്ത് ക്രൂരന്മാരും നീതിരഹിതന്മാരുമായ അവരുടെ ബന്ധുക്കളായ കൗരവരുമാണുണ്ടായിരുന്നത്. യുദ്ധം ആരംഭിക്കുന്ന വേളയില് അര്ജുനന് സംശയത്തിലും ആശയക്കുഴപ്പത്തിലുമായി. തന്റെ മുത്തച്ഛന് ഭീഷ്മര്, ഗുരു ദ്രോണാചാര്യന് തുടങ്ങിയവരുമായി പോരാടുന്നതിനെക്കുറിച്ച് അദ്ദേഹത്തിന് വ്യക്തതയില്ലായിരുന്നു. ധാര്മ്മിക ആശയക്കുഴപ്പത്തില്, അര്ജുനന് മാര്ഗനിര്ദേശത്തിനായി ശ്രീകൃഷ്ണനെ സമീപിച്ചു. ജീവിതത്തിലെ ഏറ്റവും വെല്ലുവിളി നിറഞ്ഞ അനുഭവത്തിലൂടെ സഞ്ചരിക്കാന് ആവശ്യമായ ജ്ഞാനം ഭഗവാന് അദ്ദേഹത്തെ പഠിപ്പിക്കാന് തുടങ്ങി. അര്ജുനനും ശ്രീകൃഷ്ണനും തമ്മിലുള്ള സംഭാഷണത്തെ കേന്ദ്രീകരിക്കുന്ന ഒരു ദാര്ശനിക കാവ്യമാണ് ഭഗവദ്ഗീത. സമ്മര്ദ്ദവും ഉത്കണ്ഠയും നിറഞ്ഞ ഇന്നത്തെ വേഗതയേറിയ ലോകത്ത് ഭഗവദ്ഗീത ആശ്വാസത്തിന്റെയും മാര്ഗനിര്ദേശത്തിന്റെയും ഉറവിടമായി വര്ത്തിക്കുന്നു. കര്മ്മഫലങ്ങളില് നിന്നുള്ള വേര്പിരിയലിനെക്കുറിച്ചും വെല്ലുവിളികള് നേരിടുമ്പോള് സമചിത്തത നിലനിര്ത്തുന്നതിനെക്കുറിച്ചുമുള്ള അതിന്റെ പഠിപ്പിക്കലുകള് സമ്മര്ദ്ദം നിയന്ത്രിക്കുന്നതിനും മാനസിക ക്ഷേമം നിലനിര്ത്തുന്നതിനുമുള്ള വിലപ്പെട്ട മാര്ഗ്ഗദര്ശനങ്ങള് നല്കുന്നു. നമ്മുടെ പ്രവൃത്തികളെ നമുക്ക് നിയന്ത്രിക്കാന് കഴിയും, പക്ഷേ ഫലങ്ങളെയല്ല എന്ന് മനസ്സിലാക്കുന്നതിലൂടെ ജീവിതത്തിലെ അനിശ്ചിതത്വങ്ങള്ക്കിടയില് വ്യക്തികള്ക്ക് സമാധാനം കണ്ടെത്താന് കഴിയും.
മഹാഭാരതത്തിലെ ഭീഷ്മപര്വ്വത്തില് ഭഗവദ്ഗീത എഴുനൂറ് ശ്ലോകങ്ങളായി പതിനെട്ട് അധ്യായങ്ങളായി വിഭജിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു. യുദ്ധക്കളത്തില് തന്റെ ബന്ധുമിത്രാദികളെ കണ്ട അര്ജുനന് സ്വന്തം ബന്ധുക്കളോട് യുദ്ധം ചെയ്യേണ്ടതിന്റെ ആവശ്യകതയെ ചോദ്യം ചെയ്യാന് തുടങ്ങുന്നു. യുദ്ധത്തിന്റെ പ്രക്ഷുബ്ധതയാല് തകര്ന്ന അര്ജുനന് യുദ്ധത്തില് തന്റെ സാരഥി കൂടിയായ മധുസൂദനനില് നിന്ന് ഉപദേശം തേടുന്നു. ഭഗവദ്ഗീത ഭഗവാന് കൃഷ്ണന് അവതരിപ്പിക്കുമ്പോള് മനുഷ്യവര്ഗത്തെ പ്രചോദിപ്പിക്കുകയും നയിക്കുകയും ചെയ്യുന്ന കാലാതീതമായ മനുഷ്യജന്മത്തിന്റെ ആത്യന്തിക ലക്ഷ്യം സ്വയം മനസ്സിലാക്കുക എന്നത് ഉറപ്പിച്ചു പറയുന്നു. ജ്ഞാനയോഗം, കര്മ്മയോഗം, ഭക്തിയോഗം എന്നിങ്ങനെ ആ ലക്ഷ്യം കൈവരിക്കുന്നതിനുള്ള വിവിധ മാര്ഗങ്ങള് ഗീതയില് വിവരിച്ചിരിക്കുന്നു. അര്ജുനന്റെ ധര്മ്മസങ്കടത്തിലോ ആശയക്കുഴപ്പത്തിലോ ആരംഭിക്കുന്ന ഗീത ഒടുവില് അര്ജുനനെ തീരുമാനങ്ങള് എടുക്കാന് സ്വയംപര്യാപ്തനാക്കുന്നു.
ധര്മ്മം ഉയര്ത്തിപ്പിടിക്കുന്നതിനായി പോരാടാനുള്ള ഒരു യോദ്ധാവ് എന്ന നിലയിലുള്ള ഉത്തരവാദിത്തത്തെക്കുറിച്ചോ സ്വധര്മ്മം എന്ന നിലയിലുള്ള പോരാട്ടത്തെക്കുറിച്ചോ ശ്രീകൃഷ്ണന് അര്ജുനനെ ഓര്മ്മിപ്പിക്കുന്നു. സ്വധര്മ്മം അനുഷ്ഠിക്കുന്നതിലൂടെ ഒരാള്ക്ക് മോക്ഷം ലഭിക്കുമെന്നും മറിച്ചുള്ള പ്രവൃത്തിയിലൂടെ കുപ്രസിദ്ധിയും അധഃപതനവും ഉണ്ടാകുമെന്നും അദ്ദേഹം കൂട്ടിച്ചേര്ക്കുന്നു. വ്യക്തിപരമോ തൊഴില്പരമോ ആയ ജീവിതത്തിലായാലും അര്ജുനന്റെ കഥാപാത്ര രൂപരേഖയും പ്രതിസന്ധികളും നമ്മുടെ ആനുകാലിക പ്രതിസന്ധികളുമായി വളരെ സാമ്യമുള്ളതാണ്. അതിനാല്തന്നെ ഭഗവദ്ഗീതയില് മാനവജീവിതത്തിന്റെ അടിസ്ഥാനപരമായ ചോദ്യങ്ങള് മാറിയിട്ടില്ലെന്ന് നമുക്ക് അനുമാനിക്കാം. പകരം അവ അവയുടെ രൂപങ്ങള് മാറ്റിയിരിക്കുന്നു. മാനേജ്മെന്റ് സയന്സ് ഓര്ഗനൈസേഷണല് ബിഹേവിയര് ലീഡര്ഷിപ്പ് തിയറി സ്ട്രസ് മേനേജ്ന്റ് തുടങ്ങിയ നിരവധി സാങ്കേതിക വിദ്യകളിലൂടെ ഏറ്റവും വലിയ മാനേജ്മെന്റ് സ്കൂളുകള് നമ്മെ നന്നായി എങ്ങനെ പ്രവര്ത്തിക്കണമെന്ന് പഠിപ്പിക്കുന്നുണ്ടെങ്കിലും ഏറ്റവും നിര്ണായകമായ ഭാഗത്ത് എന്തുകൊണ്ട് ജോലി ചെയ്യുന്നതിന് പിന്നിലെ ഉദ്ദേശ്യത്തില് ശ്രദ്ധ കേന്ദ്രീകരിക്കാന് അവര് പരാജയപ്പെടുന്നുവെന്ന് ആശങ്കക്കിടയാക്കുന്നു. ഫലങ്ങളോടുള്ള സ്വാര്ത്ഥമായ ആസക്തിയില് നിന്ന് ഉയര്ന്നുവരുന്ന നമ്മുടെ സ്വന്തം കാര്യത്തിനായി പ്രവര്ത്തിക്കാനുള്ള ഈ പ്രവണത സമ്മര്ദ്ദത്തിന്റെയും വൈകാരിക പ്രക്ഷുബ്ധതയുടെയും രൂപത്തില് അങ്ങേയറ്റത്തെ വേദനയിലേക്ക് നയിക്കുന്നു. നാം എന്ത് സാമൂഹിക കടമകള് ചെയ്യുന്നുവോ എന്ത് ഭക്ഷണം കഴിക്കുന്നുവോ എന്ത് ചെയ്യുന്നുവോ അത് ഈശ്വരീയമായ ഒരു ആരാധനയായി കണക്കാക്കണമെന്ന് ശ്രീകൃഷ്ണന് കൂട്ടിച്ചേര്ക്കുമ്പോള് അദ്ദേഹം നമ്മുടെ രക്ഷയ്ക്കെത്തുന്നു. അത്തരമൊരു മനോഭാവം ജീവിതത്തിലെ സാധാരണ ജോലികളെ പരമബോധത്തിന്റെ സേവനമാക്കി മാറ്റുന്നു. സാധാരണയായി ആളുകള് ഭക്തിയെ നമ്മുടെ ആരാധനാലയങ്ങളില് മാത്രമായി പരിമിതപ്പെടുത്തിയിരിക്കുന്നു. എന്നാല് നമ്മുടെ ദൈനംദിന ജീവിതത്തിലെ ഈ സമര്പ്പണ പ്രവൃത്തി നമ്മുടെ വീട്ടിലും ജോലിസ്ഥലങ്ങളിലും നാം പ്രവര്ത്തിക്കുന്ന രീതിയെ മാറ്റിമറിക്കും.
ഭഗവദ്ഗീതയുടെ രൂപത്തില്, നമ്മുടെ ഭാരതീയ പാരമ്പര്യങ്ങള് ജീവിതത്തിനായുള്ള ഒരു നിയമസംഹിത തയ്യാറാക്കിയിട്ടുണ്ട്. അതിന്റെ ഗ്രാഹ്യത്താല് ഒരു വ്യക്തി പ്രബുദ്ധനാകുക മാത്രമല്ല ഈ മനുഷ്യജന്മത്തില് നേടേണ്ടതെല്ലാം നേടുകയും ചെയ്യുന്നു. മാനസികാരോഗ്യ വെല്ലുവിളികള് കുടുംബ തകര്ച്ചകള് അല്ലെങ്കില് സാമ്പത്തിക അസമത്വങ്ങള് തുടങ്ങിയ ഇന്നത്തെ ദുരിതങ്ങള് ഭഗവദ്ഗീതയില് ശ്രീകൃഷ്ണന് നിര്ദ്ദേശിച്ച തത്ത്വങ്ങള് ഉപയോഗിച്ച് പരിഹരിക്കാനാകും. അഴിമതി, ധാര്മ്മിക നേതൃത്വത്തിന്റെ അഭാവം, ഭീകരത തുടങ്ങിയ വിനാശകരമായ വിപത്തുകള്ക്ക് പോലും ഭഗവദ്ഗീതയില് ഉത്തരം കണ്ടെത്താന് കഴിയും. അത് മെച്ചപ്പെട്ട ഒരു ലോകക്രമം സൃഷ്ടിക്കുന്നു. ഭഗവദ്ഗീതയുടെ ഭംഗി നമുക്ക് തിരഞ്ഞെടുക്കാന് ഒന്നിലധികം വഴികളുള്ള ഒരു ചട്ടക്കൂട് വാഗ്ദാനം ചെയ്യുന്നു. കൃഷ്ണന് അര്ജുനന് ഒരു സഹായിയായി പ്രവര്ത്തിക്കുകയും ആത്യന്തിക സത്യം മനസ്സിലാക്കാന് അവനെ പ്രാപ്തനാക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. ഒരു ആത്മീയ ജീവി എന്ന നിലയില് നമ്മുടെ ആശയക്കുഴപ്പങ്ങളും വെല്ലുവിളികളും നമ്മളേക്കാള് ചെറുതാണെന്ന് മനസ്സിലാക്കാനും ഇത് നമ്മെ സഹായിക്കുന്നു. അതിനാല്, ഗീതയുടെ പഠനവും നമ്മുടെ ക്ലാസ് മുറികളിലും ബോര്ഡ് റൂമുകളിലും ഏറ്റവും പ്രധാനമായി നമ്മുടെ വീടുകളിലും അതിന്റെ പഠനം ഉള്പ്പെടുത്തുന്നതും ലോകകല്യാണത്തിലെ ഒരു അനിവാര്യ ഘട്ടമാണ്. കൃഷ്ണന് ഒരു സന്ദേശവുമായാണ് നമ്മെ വിളിക്കുന്നത്. നമ്മള് അതിനെ എത്രത്തേളം ഉള്ക്കൊള്ളാനും ജീവിതത്തിന്റെ ഭാഗമാക്കാനും ശ്രമിക്കുന്നു എന്ന് ചിന്തിക്കണം. ഇന്നും ഈ വിജ്ഞാനം ആധുനിക ജീവിതത്തിന്റെ സങ്കീര്ണ്ണതകളിലൂടെയുള്ള പാതകളെ പ്രകാശപൂരിതമാക്കുന്നു. വ്യക്തിഗത വളര്ച്ചയ്ക്കും പ്രൊഫഷണല് മികവിനും ആത്മീയ പരിണാമത്തിനും പരിവര്ത്തനാത്മകമായ ഉള്ക്കാഴ്ചകള് നല്കുന്നു. ഇന്നത്തെ വേഗതയേറിയതും സങ്കീര്ണ്ണവുമായ ലോകത്ത് ഭഗവദ്ഗീതയുടെ പഠിപ്പിക്കലുകളില് ആധുനിക വിദ്യാഭ്യാസത്തെ സമ്പന്നമാക്കാന് കഴിയുന്ന വിലപ്പെട്ട ഉള്ക്കാഴ്ചകള് അടങ്ങിയിരിക്കുന്നു. ഓരോ വ്യക്തിക്കും പരിചയസമ്പന്നനായ ഭക്തനായാലും ജിജ്ഞാസയുള്ള അന്വേഷകനായാലും ഗീതയുടെ പഠിപ്പിക്കലുകളുമായി ആഴത്തില് ബന്ധപ്പെടാനുള്ള അവസരം നല്കുന്നു. അതിന്റെ കാലാതീതമായ ജ്ഞാനം സാംസ്കാരികവും മതപരവുമായ അതിരുകള്ക്കപ്പുറത്തേക്ക് പോകുകയും എല്ലാ പശ്ചാത്തലങ്ങളിലുമുള്ള ആളുകള്ക്കും ബാധകമായ സാര്വത്രിക തത്വങ്ങള് വാഗ്ദാനം ചെയ്യുകയും ചെയ്യുന്നു. അര്ജുനന്റെ ആന്തരിക സംഘര്ഷങ്ങള്ക്കും തുടര്ന്നുള്ള പരിവര്ത്തനത്തിനും ശേഷം, ഗീത പരീക്ഷണങ്ങളെ ചെറുക്കാന് പഠിപ്പിക്കുന്നു. പ്രതിബന്ധങ്ങളെ മറികടക്കാനുള്ള നിശ്ചയദാര്ഢ്യത്തിന്റെയും ധൈര്യത്തിന്റെയും പ്രാധാന്യത്തെ ഇത് ഊന്നിപ്പറയുന്നു. ഗീത പകര്ന്നുനല്കുന്ന പരമ്പരാഗത ജ്ഞാനം ആധുനിക വിദ്യാഭ്യാസ ലക്ഷ്യങ്ങളുമായി സുഗമമായി യോജിക്കുന്നു. വിദ്യാര്ത്ഥികളുടെ ബൗദ്ധികവും വൈകാരികവും ധാര്മ്മികവുമായ കഴിവുകള് വികസിപ്പിച്ചുകൊണ്ട് സമഗ്രമായ വികസനം പ്രോത്സാഹിപ്പിക്കുന്നു.
പ്രതിഫലേച്ഛയില്ലാതെ കര്ത്തവ്യങ്ങള് നിറവേറ്റുന്നതിലൂടെയുള്ള കര്മ്മയോഗം ജീവിതത്തിലെ വെല്ലുവിളികളെ നേരിടാനുള്ള ഉള്ക്കാഴ്ച, മാനസികവും ആത്മീയവുമായ ക്ഷേമം നേടാനുള്ള വഴികള് എന്നിവ ഗീത നല്കുന്നു. ഇത് മതപരമായ അതിര്വരമ്പുകള്ക്കതീതമായി വ്യക്തിഗത വളര്ച്ചയ്ക്കും ആന്തരിക സമാധാനത്തിനും സഹായിക്കുന്നു. ഭഗവദ്ഗീത അതിന്റെ കാതലായ ഭാഗത്ത് ജീവിതത്തെയും മനുഷ്യാവസ്ഥയെയും കുറിച്ചുള്ള അടിസ്ഥാന ചോദ്യങ്ങളെ അഭിസംബോധന ചെയ്യുന്നു. കാലത്തിനും സംസ്കാരത്തിനും അതീതമായ സാര്വത്രിക പാഠങ്ങള് ഇത് വാഗ്ദാനം ചെയ്യുന്നു, കടമ, സദ്ഗുണം, നീതി, പ്രവൃത്തി, പ്രതികരണം, ഭക്തി, ജ്ഞാനം തുടങ്ങിയ വിഷയങ്ങള് പര്യവേക്ഷണം ചെയ്യുന്നു. അര്ത്ഥവത്തായ ജീവിതം എങ്ങനെ നയിക്കാം ഉത്തരവാദിത്തങ്ങള് നിറവേറ്റാം പ്രതികൂല സാഹചര്യങ്ങളെ എങ്ങനെ മറികടക്കാം എന്നതിനെക്കുറിച്ചുള്ള ഗീതയുടെ പഠിപ്പിക്കലുകള് കുരുക്ഷേത്ര സമരാങ്കണത്തില് ആദ്യമായി പകര്ന്നുനല്കിയതുപോലെ തന്നെ ഇന്നും പ്രസക്തമാണ്. ഭഗവദ്ഗീതയുടെ കേന്ദ്രബിന്ദു ധാര്മ്മികതയാണ്. വ്യക്തികള്ക്ക് ധാര്മിക ദിശാസൂചകമായി ഇത് പ്രവര്ത്തിക്കുകയും അവരെ ധര്മ്മത്തിന്റെ പാതയിലേക്ക് നയിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. ഭഗവാന് കൃഷ്ണനും അര്ജുനനും തമ്മിലുള്ള സംഭാഷണത്തിലൂടെ ഫലങ്ങളില് ആസക്തി കൂടാതെ സ്വന്തം കടമകള് നിറവേറ്റേണ്ടതിന്റെ പ്രാധാന്യം ഗീത വ്യക്തമാക്കുന്നു. ധാര്മ്മിക പ്രതിസന്ധികളും ധാര്മ്മിക വെല്ലുവിളികളും എപ്പോഴും നിലനില്ക്കുന്ന ഒരു ലോകത്ത് ഈ പഠിപ്പിക്കല് ആഴത്തില് പ്രതിധ്വനിക്കുന്നു. ആത്മീയ ജ്ഞാനം തേടുന്നവര്ക്ക്, ഭഗവദ്ഗീത സ്വത്വത്തിന്റെയും പ്രപഞ്ചത്തിന്റെയും സ്വഭാവത്തെക്കുറിച്ച് ആഴത്തിലുള്ള ഉള്ക്കാഴ്ചകള് നല്കുന്നു. ഇത് ശാശ്വതമായ ആത്മാവിനെ കുറിച്ചുള്ള ആശയത്തെയും സാര്വത്രിക ബോധവുമായോ പരമോന്നത സത്തയുമായോ അതിന്റെ ബന്ധത്തെയും പരിചയപ്പെടുത്തുന്നു. ധ്യാനം, ആത്മസാക്ഷാത്കാരം, മോചനത്തിലേക്കുള്ള പാത എന്നിവയെക്കുറിച്ചുള്ള ഗീതയുടെ പഠിപ്പിക്കലുകള് ഉയര്ന്ന സത്യങ്ങളും ആന്തരിക സമാധാനവും തേടുന്ന ആത്മീയ അന്വേഷകര്ക്ക് വഴികാട്ടിയാകുന്നു.
കുരുക്ഷേത്ര യുദ്ധഭൂമിയില് അര്ജുനന്റെ നിരാശയെ അതിജീവിപ്പിച്ച ശക്തി, ഇന്നും ഓരോരുത്തരുടെയും ജീവിതസാഹചര്യങ്ങളില് പ്രസക്തമാണ്. പ്രതിസന്ധികളെ ധൈര്യത്തോടെ നേരിടുക, പ്രവര്ത്തനത്തില് സമര്പ്പിതനായിരിക്കുക, പ്രകൃതിവിഭവങ്ങളും മാനവവിഭവങ്ങളും മിതമായി വിനിയോഗിക്കുക, വ്യക്തിത്വം സമഗ്രമായി വളര്ത്തുക ഇതെല്ലാം ഗീതയുടെ ശാശ്വതോപദേശങ്ങളാണ്. ഇന്നത്തെ ലോകത്ത് മാനസിക സമ്മര്ദ്ദവും വിഭവക്ഷയവും മൂലം മനുഷ്യന് നിരാശയിലേക്കു വഴുതുമ്പോള്, ഗീതയുടെ ശ്ലോകങ്ങള് സമചിത്തത, ആത്മവിശ്വാസം, ധൈര്യം, ആത്മീയബോധം എന്നിവ കൈവരുത്തുന്നു. അതുകൊണ്ടുതന്നെ ഗീതയെ കാലാതീതമായ മാനേജ്മെന്റ് ഗ്രന്ഥം എന്നും, ജീവിതത്തിന്റെ സര്വകാലിക മാര്ഗ്ഗദര്ശിനി എന്നും വിശേഷിപ്പിക്കാം. കുരുക്ഷേത്ര യുദ്ധഭൂമില് വെച്ച് ഭഗവാന് കൃഷ്ണന് അര്ജുനന് ഭഗവദ്ഗീത വെളിപ്പെടുത്തിയ ദിവസമാണ് ഗീതാജയന്തി. ഈ ഗീതാ ജയന്തിയില് ഭഗവദ്ഗീതയെ നമ്മുടെ ജീവിതത്തിന്റെ അവിഭാജ്യ ഘടകമാക്കാന് നമുക്ക് ദൃഢനിശ്ചയം ചെയ്യാം അതിലെ അതിരറ്റ ജ്ഞാനസാഗരത്തില് നിന്ന് ജീവിതത്തിലെ വെല്ലുവിളികളെ വ്യക്തതയോടും ലക്ഷ്യബോധത്തോടും കൃപയോടും കൂടി നയിക്കാന് നമുക്ക് കഴിയും. ഈ നിമിഷം വെറുമൊരു ദിവ്യ വെളിപ്പെടുത്തല് മാത്രമായിരുന്നില്ല, മറിച്ച് ധര്മ്മം, കര്മ്മം, മോക്ഷം എന്നിവയുടെ സത്ത പഠിപ്പിക്കുന്ന മാനവരാശിക്കുള്ള ഒരു കാലാതീതമായ വഴികാട്ടിയാണ്.
ഭഗവദ്ഗീതയുടെ സ്വാധീനം അതിര്ത്തികള്ക്കപ്പുറത്തേക്ക് വ്യാപിക്കുന്നു. അതിന്റെ കാലാതീതമായ ജ്ഞാനം ലോകമെമ്പാടുമുള്ള ചിന്തകരെയും തത്ത്വചിന്തകരെയും നേതാക്കളെയും പ്രചോദിപ്പിച്ചിട്ടുണ്ട്. സത്യവും പ്രബുദ്ധതയും തേടുന്നവരുടെ മനസ്സില് അതിന്റെ പഠിപ്പിക്കലുകള് മായാത്ത മുദ്ര പതിപ്പിച്ചിട്ടുണ്ട്. സാര്വത്രിക സ്നേഹം, സഹിഷ്ണുത സ്വീകാര്യത എന്നിവയെക്കുറിച്ചുള്ള ഗീതയുടെ സന്ദേശം സാംസ്കാരിക വിഭജനങ്ങള് കുറയ്ക്കുകയും വൈവിധ്യമാര്ന്ന സമൂഹങ്ങള്ക്കിടയില് ധാരണ വളര്ത്തുകയും ചെയ്യുന്നു.
(വിശ്വസംസ്കൃത പ്രതിഷ്ഠാനം (സംസ്കൃത ഭാരതി) സംസ്ഥാന ബാലകേന്ദ്ര പ്രമുഖാണ് ലേഖകന്)
ജന്മഭൂമി ഓണ്ലൈന്